Ысын башҡорт хаҡында легенда

– Әсәй! Нишләп уятманың?

– Ана, үҙең уяндың бит.

– Һуңламаныммы икән?

– Юҡ, һуңламаның. Ола­та­йың әле килмәгән.

Сабый сағынан яуаплылыҡ тойоп өйрәнгән Тамерлан сираттағы көнөн шулай са­бырһыҙланып ҡаршы алды. Улар, иртәрәк ҡуҙғалып  Кәтмәнде тамағына балыҡ ҡармаҡларға барырға, тип олатаһы менән кистән ки­лешеп ҡуйғайны. Һай, шәп ҡаба бит унда! Балыҡтың ниндәйе генә юҡ! Ул көмөш-ялтыр сабаҡ тиһеңме, шырт сәнскеле алабуға менән матур ҡыҙылғанат булһынмы, уҫал ажау, аңра бурыш, шыйғалаҡ шамбы – барыһы ла бар кескәй генә шишмәнең Оло Ҡыҙыл йылғаһына ҡойған ерендә. Һирәкләп булһа ла елле сур­таны ла килеп ҡапҡылай. Ә инде мыжғып йөрөгән ҡомоҡа хаҡында әйтеп тораһы ла түгел. Тамерлан уларын ба­лыҡҡа ла һанамай кеүек. Эләккән берен һыуға кире ырғыта тора.

– Бесәйеңә күстәнәс алып ҡайтмайһыңмы ни, Там-Там улым? Бер нисә бөртөк ҡомоҡа булһа ла, – тип йылмая олатаһы. – Ул бит ифрат ярата балыҡты.

– Яратыуын яраталыр ҙа, тик йәл бит әле...

– Нимәһе йәл, аңламаным?

– Балыҡтар йәл, уларҙың да йәшәгеһе килә. Ҡара, нисек рәхәтләнеп йөрөйҙәр. Уйнаҡ­лайҙар ғына! Өҫтәүенә, улар­ҙың ғүмерҙәре ҡыҫҡа... Ҡо­моҡа булһа ла, йән эйәһе бит. Хатта селәүсен дә йәшәү өсөн тырышып ята... ҡармаҡ ем­ләгәндә...

– Ә былары?.. – бабай тигеҙ шешкә теҙелгән һимеҙ са­баҡтарға ишаралай. – Былары йәл түгелме?

– Былары бит үҙебеҙ өсөн. – Йөҙөнә ололарса етди ҡиәфәт алған малай ихлас яуаплай. – Өләсәй менән һиңә, атайға, әсәйемә, башҡа туғандарыма. Бесәйебеҙгә ни, таҙартҡандан ҡалғаны ла етә. Мыртый күп ашамай ул.

– Хаҡ әйтәһең, балаҡай, балыҡты ғына түгел, бүтәнен дә, тиккә исраф итергә ярамай. Башҡортта ризығы ла, баш­ҡаһы ла беҙҙән һуң кил­гән­дәргә лә ҡалырға тейешле.

– Үҙем дә шулай тим дә. Мин бит ысын башҡорт, олатай! –  Ҡара, әле ҡасан ғына тән­терәкләп, эләгә-йығыла бе­ренсе аҙымдарын яһай баш­лаған ейәне бөгөн килеп, өлкәндәрсә һүҙ һөйләргә эшкинде. Эй-й, был ғүмер тигәнең! Ағын һыу. Эйе, ғүмер – ағын һыу.

Тамерланға инде илен-ерен ҡурсалар мәл дә етте. Бә­лә­кәйҙән хәрби булырға хыял­ланған егет һалдат кейемен тәү тапҡыр тулҡын-ланып та, ғорурланып та кейҙе. Эстән генә олатаһы өйрәткән ҡыҫҡа доғаны ла уҡып ебәрҙе: «Аллаһүммә салли ғәлә сәи­динәәә... Кейем көйрәк бул­һын, ғүмер оҙаҡ булһын. Амин». Бандера исемле яуыз бәндәнең йүнһеҙ ейәндәре Рәсәй халҡына ҡаршы аҫтыр-тын яу асҡас, Тамерлан оҙаҡ икеләнеп торманы, хәрби килешеү төҙөнө лә тыуған ил, халҡы һаҡсылары рәтенә баҫты. Туғандары, яҡындары ныҡ хафа белдереүгә ҡарамаҫ-тан, ул ниәтенән кире ҡайт­маны.

– Барыһы ла яҡшы булыр, хафаланмағыҙ, – тине. Күп тә үтмәҫтән тоғро һүҙле, ныҡыш холоҡло сержант Тамерлан Илһамовҡа, прапорщик дә­рәжәһе биреп, расчет коман-диры итеп тәғәйенләнеләр.

...Ул көндә бөтәһе лә ҡә­ҙимгесә кеүек ине: мәле еткәс, ҡояш ҡалҡты, илһам-ланып, иртәнге ҡоштар сырҡылдаш­ты, мәрәкә һүҙҙәр һөйләп, иптәштәре көлөштө. «Их, донъялар ошолай һәр саҡ тыныс ҡына торһа икән! – тип көрһөнөп ҡуйҙы уларҙы ситтән генә тыңлап ултырған ко­мандирҙары. – Ҡайһылай рә­хәт булыр ине йәшәүҙәре!»

Ҡапыл... Сиреналар олорға кереште, оҙаҡ көттөрмәй ниҙер гөрһөлдәне, сыйылдап һыҙғырған тауыш ишетелде.

– Теге иманһыҙҙар тағы ҡуҙғалды! – тип ҡысҡырҙы Илһамов. – Расчет к бою! – Үҙе кузовына ракеталар урын­лаштырылған КамАЗ-ының кабинаһына инеп сумды. Унда – идара итеү пульты. Тәүге «Хаймарсты» уңышлы ғына бәреп төшөрҙөләр. Унан икен­сеһен, өсөнсөһөн... Ә үлем көҫәгән «ҡоҙғондар» оса ла оса. Уларҙы ҡырып һалыу өсөн ракеталары етһә ярай ҙа...

Ошо мәлдә эфирҙа өлкән командирҙың тауышы ише­телде.

– Кисекмәҫтән позицияны ҡалдырырға! Дошман һеҙҙе абайланы. Тиҙ булығыҙ!

Нисек инде позицияны ташларға?! Уларға өмөт бағ­лап, артта күпме ғәскәр тора. Уларҙы күрәләтә һәләкәткә дусар итергәме? Ни уйлай икән полковник?

Үлемесле алыш дауам итте. Нисек кенә ҡурҡыныс бул­маһын, Илһамовтың рас­четы позицияһын ташламаны. Си­раттағы  ҡорбандарын эҙләп, «Хаймарстар» оса, атып ҡына өлгөр! Өлгөрә ал­манылар... Дошман раке­талары бигерәк күп ине. Уларҙың береһе КамАЗ-дың эргәһенә үк төшөп ярылды. Бар ғаләмде ут солғап алдымы ни! Ялҡын, баҙлаған тимер киҫәктәре тәндәрҙе өттө. Машина ишеге селтәр кеүек булды. Ошо мәл Та­мерландың күҙ алдынан тыуып үҫкән ауылы, селтерәп аҡҡан көмөш һыулы Кәтмәнде шишмәһе, шаулап ятҡан Ҡыҙылы, ауылды уратып баҫҡан тауҙары, яҙҙарын һалам көпшә аша татлы ҡайын һыуы һурыуҙары, йәй көндәре ярыша-ярыша һутлы еләк йыйыуҙары үтте. Әсәһе менән олатаһының борсоулы йөҙҙәре күренеп ҡалды.

– Нихәл, ысын башҡорт? – тип йылмайҙы олатаһы. Йыл­майыуы һағышлы ине.

– Хәлдәр шәптән түгел әле, олатай, – Тамерлан көс-хәл менән яуап бирә алды. – Тәнем янып бара, йөрәгем һыҙлай, күңелем әрней. Һеҙҙең менән бергә-бергә тағы аҙ ғына йәшәйһе ине...

Ҡаһарман яугирҙың күҙҙәре әкрен генә йомолдо. Мәң­гелеккә. Рәсәй Батыры Та­мерлан Илһамов шулай  мәң­гелеккә юл алды. Яуҙаштары хаҡына үҙ ғүмерен йәлләп тормай, баһадирҙарса, ысын башҡорттарса һәләк булды. Ул онотолмаҫ! Уйнап үҫкән ауылының урам саңы, ғорур тауҙары, йүгереп уҙған туғай-болондары, тыуған йортоноң ихатаһы уның эҙҙәрен һаҡлар. Һил кистәрҙә, мал ҡайтҡанда ауыл малайҙары менән бергә уның да тауышы яңғырап торор. Ҡайғынан һығылып төшкән әсәһе уның иҫтәлегенә аят-доғалар бағышлар. Изге Ҡөрьән һүҙҙәре тереләрҙең ҡайғы-хәсрәтен, мәрхүм-дәр­ҙең ауыр тупрағын еңеләйтә. Бигерәк тә атай-әсәйҙең доғалары.

Тыныс йоҡо насип итһен һиңә, ҡаһарман! Ахирәттә балалыҡ юлдашың – яратҡан Ансар олатайың рухы менән осрашып, урынығыҙ йәннәт-тең иң түрендә булһын! Ере-һыуы, иле хаҡына баш һалған батырҙар ожмахҡа яуапһыҙ үтә, ти. Шулай була күрһен. Амин.

Ләйлә НӨҒӘМӘНОВА,

Рәми Ғарипов исемендәге  башҡорт республика гимназия-интернатының XI класс уҡыусыһы.

Өфө ҡалаһы.