Билдәле башҡорт мәғдәнселәре 

Бик күп тимер, баҡыр ятҡылығын асыу тарихы башҡорт мәғдәнселәренең һәм белгестәренең исемдәре менән бәйле, тип билдәләгәйне үҙенең хеҙмәтендә шағир, тел һәм әҙәбиәт белгесе, публицист Рәшит Шәкүр. Ысынлап та, алтын табыу өлкәһендәге белем һәм тәжрибә быуындан-быуынға тапшырылған. Бына шулай итеп, XVIII быуатта башҡорттар араһында мәғдәнселәр ҡатламы барлыҡҡа килә һәм уның эшмәкәрлеге киң йәйелә. 

Күренекле тәүге быуын мәғ дәнселәренең береһе Тасим Маймәтов булһа, уның эшен улы Исмәғил Тасимов дауам иткән. Исмәғилдең улы Исхаҡ Исмәғилев та ( русса документтарҙа Измайлов тип бирелгән) атай-олатай һөнәренә тоғро ҡалған. Исмәғил Тасимов – Г.В. Плеханов исемендәге Санкт Йүрүҙән районында шахта һәм заводтар ойоштороуҙа ҡат нашҡан. Шиһабетдин Мансуров – Урта Урал геологияһын һәм Урал тауҙарын өйрәнеүгә ҙур өлөш индергән, Рәсәй кимәлендә эшләгән тәүге башҡорт инженер-геологы. Нәҙер Үрәҙмәтов иһә Ырым бур өлкәһенең Ҡарабаш ҡәлғәһе эргәһендәге баҡыр ятҡылығын күрһәтеп, төбәктең көньяҡ өлө шөндә ошо сәнәғәттең йәйелеүенә булышлыҡ итеүсе булған. XVIII быуаттың мәғдәнсе башҡорттары тураһында Учалы районының тыуған яҡты өй рәнеүсе уҡытыусыһы Фәнүр Шаһиев түбәндәгеләрҙе һөй ләне: «Тарихтан белеүебеҙсә, баш ҡорттар араһында урта быуат тарҙа мәғдән табыу, эш кәртеү һәм ситкә һатыу киң таралған булһа, Алтын Урҙа осоронда был шөғөл һүрелә. Башҡорт халҡы Рус дәүләтенә ҡушылғанға тиклем дә, унан һуң да ти мер селек менән шөғөл ләнеүен дауам иткән. Мәғдән табыу һәм эшкәртеү киң таралмаған булған. Баш ҡорттар күберәк үҙҙәре өсөн ҡорал һәм эш ҡоралы эшләгән. 1668 йылда уҡ бер монахтың Исмәғил Тасимовҡа таҡтаташ. Петербург Тау институтына һәм, ғөмүмән, Рәсәйҙә тау эшенә нигеҙ һалыусы, XVIII быуаттың атаҡлы башҡорт мәғдәнсеһе, арҙаҡлы тарихи хестәребеҙҙең береһе. шә Туҡтамыш Ишбулатов – Ғәйнә олоҫоноң (волость) баҡыр табыу сәнәғәтен башлап ебәр гән, 1759 йылға тиклем баҡыр рудаһының алты ятҡылығын асҡан мәғ дәнсе. Ахун Хәбибуллин ( Ғаб дулахаҡ улы Хөсәйенов) – XIX быуат аҙағының эшҡыуары, тимер рудаһы һәм алтын табыу сә нәғәте өлкәһендә билдәле шәхес. Ул көньяҡ Уралдың Мәскәүгә ебәргән хәбәрендә башҡорттарҙың бер тауҙан таш алып, шуны иретеп, алтын көмөш алыуын, таш ҡалалары булыуын, уның турала мәғ лү мәтте йәшереүҙәрен һөйләгән. Тау сәнәғәте Петр I заманында үҫә. Уның приказында мәғдән табыу, металл иретеү, рудниктар төҙөү, минералдарҙы эҙләү бу йынса күрһәтмәләр төҙөү, ят ҡылыҡтарҙы күрһәткән кеше ләрҙе әҙерләү бурысы торған. Көньяҡ Уралда тау эше, тау завод эшҡыуарлығы менән ул ваҡытта сауҙагәрҙәр, Туланың ҡорал тотоусылары, урындағы мәғ дәнселәр, ҡала аҡһөйәктәре Нәҙер Үрәҙмәтов. 1740 йылда башҡорттар тимер мәғдәне ятҡылыҡтарын күр һәткән. Уларҙың береһе – Уртыш тауында, Әйле олоҫонда, икен сеһе – Аҡбалыҡ йылғаһы үрендә, өсөнсөһө Нарыҡ йылғаһы бу йында урынлашҡан. һәм дворян вәкилдәре шө ғөлләнгән. 1719 йылда Дәүләт Берг-кол легияһы билдәләнә һәм тау сылыҡтың өҫтөнлөктәре ту ра һында Указ ҡабул ителә. Быға ярашлы, һәр кем ошо өлкәлә үҙен һынап ҡарау мөмкин легенә эйә була. 1720 йылда Петр I ҡаҙна заводтары төҙөтөү һәм крайҙың тау-завод хужалығына етәк се лек итеү өсөн В.Н. Татищевты Уралға ебәрә. Ул Екатеринбург ҡала һына нигеҙ һалдыра, руд ник һәм заводтар һалдырта, Тау уставын төҙөтә, Себер Обер-бергамтын, Себер һәм Ҡазан заводтарының төп идара итеү кәнсәләрен барлыҡҡа килтертә, Рәсәйҙә тәүге тау мәктәптәрен астыра. Көньяҡ Уралдың әкиәти бай лыҡтары тураһында хәбәрҙәр һәм легендалар һәр ваҡыт булған. 1719 һәм 1739 йылдарҙа сыҡҡан батша указдары мәғдән эҙләүгә ҡыҙыҡһыныу уятҡан. Бай ятҡылыҡты хәбәр иткән кешегә аҡсалата бүләк ҡаралған. Бынан тыш, сөгөн ҡаҙандар һәм ҡыҙыл кафтандар бирелгән. XVIII быуатта Уралда металл эшкәртеү сәнәғәте үҫешкән. Замандаштары күрһә теүенсә, башҡорттар яҡшы мәғдән эҙләүсе һаналған. Улар ҙың араһында Йәнгилде Би гишев айырыуса билдәле булған. Башҡорттар шулай уҡ затлы металл мәғдәндәрен дә таныған. Мәҫәлән, 1721 йылда Сыбар Балағошов Өфөгә составында көмөш һәм баҡыр булған мәғ дәнде алып килгән. 1740 йылда Норош Кинйәкәйев көмөш мәғдән тапҡан. Башҡорттар алтын ятҡан урындарҙы ла яҡшы белгән. 1721 йылда мәғдән эҙләүсе Цыви лицын В.Н. Татищевҡа Ҡара Табын олоҫонда бер башҡорттоң әҙер ләгән ҡомоноң ярты ал тынын бирергә вә ғәҙә итеп, хеҙмәт тәшлеккә саҡырып ятыуын хәбәр иткән. Нәркиз Чупин раҫ лауынса, был бил дәле Мейәс алтын йәйел мәләре булған. 1764 йылда башҡорт тар Ҡурабатыр Бал саров һәм Кескенәй Ҡормантаев Исәт пр винцияһында алтын ятҡы лыҡтарын эҙләп тап ҡан. Улар шулай уҡ Эткүл күле буйында, Уфалей за водынан 12 саҡрым алыҫлыҡта, алтын ят ҡылыҡ тарын күрһәт кән. Көньяҡ Уралдың баш ҡорттары марга нец, күмер, нефть, ба ҡыр һәм тимер мәғ дәне булған 1738 йылдың авгусында Ҡара Табын олоҫоноң өс кешеһе, аҙаҡтан донъя кимәлендә Мә ғәнит булараҡ билдәлелек яу лаған, тимер мәғдәне ятҡы лығының асылыуын хәбәр иткән. Был тауҙы башҡорттар Утасы тип йөрөткән һәм, кү рәһең, мәғ дәнен электән ҡул ланған. 1740 йылда Күбәләк олоҫоноң тар ханы Байым Ҡыҙ раев Яйыҡ (Урал) йылғаһының һул яҡ ярында, Әтәс тауында, тимер мәғдәненең шул уҡ ятҡылығын күрһәткән. Тик ше реү һөҙөмтәһе иҫ киткес булған: 100 фунт «мәғәнит ташынан» – мәғдәндән 75 фунт тимер ал ғандар. 1740 йылда Үҙән бу йындағы тимер мәғдәне ят ҡылығын Шайтан-Көҙәй олоҫо старшинаһы Шы ғанай Борсаҡов күрһәткән. Мәғдәндә әҙерәк баҡыр ҙа бул ған. Һатҡы заводы Архив мәғлүмәттәренән күре неүенсә, әүҙем мәғдәнселәрҙең исем-шәрифтәре һаҡланып ҡал ған. Салйоғот олоҫо сотнигы Сәлей Боҫҡонов ярҙамы менән 1763 йылда 20 башҡортҡа Уйым, Тубыл, Ишем йылғалары бу йында мәғдән эҙләү эштәренә рөхсәт бирелгән. Бынан тыш, улар Демидов Урал заводтарын тимер мәғдәне менән тәьмин иткән. Ғәйнә олоҫоноң тарханы Туҡтамыш Ишбулатов – тау сә нәғәтендә билдәле шәхес. Ул компаньондары менән, завод хужаһы А.И. Глебов менән ки лешеү төҙөп, Шәрмәйет за во дына ботлап мәғдән тап шырып торған. 1790 йылда Пермдән көньяҡҡа табан 25 саҡрымда урынлашҡан Ҡуян (Тасимов) ауылында 90 ихата иҫәпләнгән һәм 360 ир егеттең яртыһы мәғдәнсе булған. Башҡа баш ҡорттар менән сағыштыр ғанда, улар айырым ташламалар ме нән файҙаланған. Был мәғ дәнселәр Ырымбурға тоҙ алып барыуҙан һәм дәүләттең көньяҡ-көн сығыш сиктәрен һаҡлау хәрби хеҙ мә тенән азат ителгән. 1751 йылда Екатеринбургта таш ҡырҡыу фабрикаһы асыл ғас, төҫлө таштарға иғтибар артҡан. Исәт провинцияһының мәғдәнсе башҡорттары Урал йәшмәһенең бер нисә төрөн асҡан. Иң беренселәрҙән булып был турала Йәнгилде Бигишев хәбәр иткән. Артабан икенсе быуын мәғ дәнселәре араһынан Ҡыуа ҡан олоҫоноң Әлимбай ауы лынан Үмәр Ямашев таныла. Уның тырышлығы менән йәш мә, агат, порфир һәм баш ҡа ларҙың ят ҡылыҡтары асыла. Йәнгилде Би гишев, Үмәр Ямашев һәм башҡа мәғдәнселәр Семен Че ре ми синов экспеди цияһы ның уңы Туҡтамыш Ишбулатов һыны. урындарҙы тап ҡан. Уларҙың әүҙем леген П.И. Рычков та маҡтап телгә алған. 1770 йылда Юрматы олоҫонда Ағиҙел бу йында Юлдаш Ҡотлин күмер ятҡылығын тап ҡан. Был урын Ырым бурҙан 150 алыҫлыҡта булған. саҡрым Ҡазан даруғаһы баш ҡорт тарханы һәм мул лаһы Нәҙер Үрәҙмәтов һәм уның улы Йосоп 1754 йылда тәү башлап нефть ҡыуҙырыу заводын төҙөү эшенә тотона. шына булыш лыҡ иткән. Бына шулай итеп, Көньяҡ Уралда төҫлө таштарҙы эшкәр теү баш ланып киткән». эргә һендәге Биктуған ауылы халҡы сели транан дары яһаған. Баҡыр мәғдәне ятҡылыҡтарын асыу сыларҙың бер өлөшө мәғ дәнсе булып киткән. 1724 йылда Салйоғот олоҫоноң башҡорто Килсур Кинйәғолов аҫаба ерендә баҡыр мәғдәне табып, был урынды Полевский баҡыр ире теү заводы төҙөү өсөн биргән. Тимәк, башҡорттар борондан тау тоҡом дарын, минералдарҙы өйрәнгән, мәғдәнселек менән шөғөлләнгән. Хатта, тарихҡа күҙ һал һаҡ, был белем быуын дан бы уынға тапшы рыла кил гән.

 Һ. ҺӨЙӨНДӨКОВА әҙерләне.