Сәй бәшмәге:файҙаһы һәм зыяны

 Ҡайҙан килеп сыҡҡан?

Ҡытай сығанаҡтарында сәй бәшмәге  беҙҙең эраға тиклем 250 йыл элек самаһы уҡ телгә алына.  Ҡытайҙар уны  “сәләмәтлек һәм үлемһеҙлек эликсиры” тип йөрөтә һәм аш эшкәртеүгә һәм энергияны баланста тоторға ярҙам итә, тип иҫәпләгән.  Японияла ла был эсемлек бик популяр була.   Рәсәйгә ул Ҡытайҙан килеп ингән, ахыры. Байкал аръяғында сәй кеүәҫе XIX быуатта уҡ тарала башлай. Уны ҡайһы бер ауырыуҙарҙан дауалау сараһы булараҡ ҡулланғандар.  Ә XX быуат уртаһынан ул бик күп рәсәйленең яратҡан эсемлегенә әүерелә.

Шифалы үҙенсәлектәре

XX быуат уртаһында сәй бәшмәге менән ғалимдар ҡыҙыҡһына башлай.  Иң беренсе булып Германияла уның шифалы үҙенсәлектәрен тикшергәндәр. Улар был үҙенсәлекле бәшмәктә   бик күп глюкон,  лимон, һөт, һеркә, алма, койе  кислотаһы, ферменттар, С, РР, В төркөмө витаминдары, шәкәр, кофеин һәм ниндәйҙер кимәлдә этил спирты булыуын асыҡлаған.

• Сәй бәшмәге төнәтмәһенең матдәләр алмашыныуын яҡшыртыуы,  антибиотик үҙенсәлектәргә эйә булыуы,   эс ҡатҡанда шифаһы тейеүе билдәле. Ундағы кислоталар, айырыуса, койен менән глюкон кислотаһы ашҡаҙан,  бауыр, үт ҡыуығы һәм эсәк ауырыуҙарынан файҙалы. 
• Фән һәм тәжрибә дизентерияны һәм эсәк ауырыуҙарын  бәшмәк менән дауалауҙың хәүефһеҙлеген һәм һөҙөмтәлелеген күрһәтә.   Төнәтмәнең шифалы йоғонтоһон көсәйтеү өсөн ярты стакан эсемлеккә  30 тамсы монгол сәйен (бадан)  ҡушып,  көнөнә дүрт тапҡыр ашарҙан 20 минут  алда эсергә. Эс китеү  туҡтағас, төнәтмәне эсеүҙе кәметергә, һуңынан тулыһынса туҡтатырға, ә бәшмәктең үҙен генә тағы ла бер аҙна эсергә.
• Үттең йыйылыуын кәметеү һәм үт ҡыуығынан ҡомдо ҡыуыу өсөн  айына ике тапҡыр сәй бәшмәге менән тюбаж эшләргә була.   Процедура алдынан туҡланыу рационынан бөтә итле-майлы ризыҡты, йомортҡаны, алкоголде һәм газлы эсемлектәрҙе  алырға.  Киске ашты ашмаҫҡа, бер стакан йылымыс  төнәтмә эсеп, уң яҡҡа йылытҡыс  һалып, бер сәғәттәй ятырға.   Ошо ваҡытта  бер нисә тапҡыр эсте эскә тартырға һәм ҡабартырға. Был ысул  үт ҡыуығын тулыһынса бушатырға ярҙам итә. Аҙағынан  бер стакан үлән төнәтмәһенә (һары мәтрүшкә, тырнаҡ гөлө, ромашка, шиңмәҫгөл) бер балғалаҡ бал ҡушып  эсергә мөмкин.
• Ике-өс аҙна буйы даими рәүештә көнөнә өс тапҡыр  ашарҙан алда  яртышар стакан сәй кеүәҫен  эсеү  гипертония ауырыуының склеротик формаһы менән интегеүселәрҙең хәлен яҡшырта,  ҡан баҫымын төшөрә,  баш ауыртыуын еңелләштерә,  атеросклероз менән яфаланыусы ололарға ла ыңғай тәьҫир итә.

Ҡарттарҙа гипертония булғанда  уны  иртән һәм кис  40 тамсы арыҫлан ҡойроғо төнәтмәһе ҡушыып,  яртышар стакан эсергә кәңәш ителә.  Йоҡоһоҙлоҡтан   тағы ла 30 тамсы  бөтнөк, бесәй, ҡан үләне төнәтмәләре ҡушырға ярай.

Ҡанда  холестеринды кәметеү өсөн сәй кеүәҫенә һарымһаҡ төнәтмәһе (1/3 стаканға 10 тамсы) ҡушалар һәм өс ай буйы ашағандан һуң   көнөнә өс  тапҡыр эсергә. Бындай дауалау курсы  йылына дүрт тапҡыр уҙғарыла.

• Сәй бәшмәге ҡан әйләнешен яҡшырта, аҡыл һәм физик әүҙемлекте күтәрә.
• Һалҡын тейҙереп ауырығанда хәлһеҙлекте бөтөрөү, баш ауыртыуын баҫыу өсөн төнәтмәне көнөнә 3 – 4 тапҡыр яртышар стакан эсергә.  Тамаҡты йыш-йыш йылы төнәтмә менән сайҡатыу ангинаны һәм тонзиллитты дауалау ваҡытын 2 – 3 көнгә ҡыҫҡарта. Шулай уҡ стоматит булғанда ла ауыҙҙы сайҡатырға була.
• Подагра менән полиартриттан да сәй бәшмәгенең файҙаһы бик ҙур. Оҙаҡ ҡулланғанда быуындар ауыртыуы баҫыла. Шуға ла уны өс ай буйы көнөнә ике тапҡыр берәр стакан  эсергә кәңәш итәләр.
• Дөйөм хәлһеҙлектән, депрессиянан сәй бәшмәге төнәтмәһен 30 тамсы элеутерококк төнәтмәһе ҡушып эсәләр.
• Күптәргә сираҡтағы тиҙ генә уңалып бармаған йәрәхәт ҙур мәшәҡәт тыуҙыра.  Бынан да бәшмәк ярҙам итә. Бының өсөн көнөнә ике тапҡыр яраны  бәшмәк кеүәҫенә  эт дегәнәге, имән ҡайырыһы, эхинацея төнәтмәһе ҡушып еүешләү  ҙә етә.

Кемдәргә ярамай?

Әммә бар кешегә лә берҙәй файҙаһы тейә, тип әйтеү дөрөҫ түгел.  Кемдәрҙең хроник сирҙәре бар, уларға сәй бәшмәге кеүәҫен ҡулланыр алдынан табип менән кәңәшләшеү зыян итмәҫ.    Бигерәк тә ашҡаҙан-эсәк тракты ауырыуҙары менән яфаланған кешеләргә һаҡ булырға кәрәк.  Гастрит, ашҡаҙан сей яраһы булғанда был эсемлектән тулыһынса баш тартырға кәңәш ителә, юғиһә организмға файҙаһынан зыяны күберәк булыуы ихтимал.

Шәкәр диабеты менән сирләүселәргә лә был эсемлекте эсеү ҡәтғи рәүештә тыйыла, сөнки уның составында шәкәр бар.  

Эсемлек шулай уҡ бәшмәк ауырыуҙарын ҡуҙғытып ебәреүе мөмкин.  Шунлыҡтан ниндәйҙер шуға оҡшаш менән ауырып, дауаланған булһағыҙ, сәй эсеүҙән баш тартып тороғоҙ.

Шулай уҡ ауырлы, бала имеҙеүсе ҡатындарға һәм 3 йәшкә тиклемге балаларға уны эсеү тыйыла.   

Сәй бәшмәге аллергия ла тыуҙырыуы ихтимал. Тимәк, аллергиктарға ла бик һаҡ булыу зарур.

Бынан тыш, төрлө дарыуҙар ҡулланған ваҡытта, шул иҫәптән антибиотиктар эскәндә, сәй бәшмәген ҡулланмай тороу дөрөҫ булыр.     

Үрсетеү

Бәшмәк өсөн туҡланыу мөхите –   10 процент шәкәр иретмәһе ҡушылған сәй.  Ул тығыҙ һауытты яратмай, шунлаыҡтан өс литрлыҡ банка алырға һәм һауа инһен өсөн өҫтөн марля менән ҡапларға кәрәк.  Бәшмәк ҡатлам-ҡатлам булып үрсей.   Көслө яҡтылыҡ һәм  артыҡ һалҡын уның үҫешен һәм үрсеүен тотҡарлай.  Әүҙемлеген юғалтмаһын өсөн уны    аҙнаһына бер тапҡыр йылымыс һыу менән йыуып торорға онотмағыҙ. 

Оҙағыраҡ торған һайын, ул нығыраҡ әсей.. Мәҫәлән, 3 – 4 көнлөк төнәтмәлә кислота 0,05 процент тәшкил итә,  ә ике аҙна төнәтелгәндә ике тапҡырға күберәк.

7 – 8 көн төнәтелгән сәй бәшмәге иң шифалыһы һанала.