Кишер тәмле лә, файҙалы ла

Баҡсаһында кишер үҫтермәгән кеше һирәктер. Аш-һыу әҙерләгәндә лә унһыҙ булмай кеүек. Салаттарҙан башлап, нимә генә бешерһәк тә кишер ҡушабыҙ. Тәмле лә, файҙалы ла,  ялҡытмай ҙа.

Европала  кишер XIV быуаттан киң таралыу ала.  Ул ваҡытта аш-һыу әҙерләгәндә уның һабағын файҙаланғандар. Тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, кишерҙең япрағында С витамины әфлисунға ҡарағанда күберәк.

Рәсәйҙә был татлы тамырҙы XVI – XVII быуатта үҫтерә башлайҙар. Ил ғибәҙәтханаларында кишер һуты менән күп ауырыуҙы дауалағандар. Һаулыҡты нығытыу өсөн кишерҙе балға ҡушып ашағандар.  Уны хатта балға һалып һаҡлағандар.

Кишер, витамин сығанағы булараҡ, сей килеш ныҡ файҙалы. Башҡа йәшелсәләр менән сағыштырғанда, унда каротин – А витаминының провитамины күп.  Ул организмда А витаминына әүерелә. Организмға бер тәүлеккә етерлек А витамины алыу өсөн бер бәләкәй генә кишер ашау ҙа етә. Кишерҙә шулай уҡ С, Д, Е, К, Н, РР һәм В төркөмө витаминдары бар.  Бынан тыш, унда шәкәр, аҡһымдар,  күҙәнәклек, пектин, флавоноидтар, кумариндар, физиологик актив матдәләр,  калий, кальций, тимер, фосфор, йод, цинк, селен һәм башҡа микро- һәм макроэлементтар булыуы асыҡланған.  

Кишер туҡлыҡлы үҙенсәлектәре менән генә түгел, дауалау үҙенсәлектәре менән дә баһалана. Гиппократ уны, айырыуса күҙ ауырыуҙарынан файҙалы, тип иҫәпләгән. Гректар уға зәйтүн майы ҡушып ашаған. Зәйтүн майы кишерҙән ҡыҙғылт-һары төҫкә ингән. Әйткәндәй, бындай май ашҡаҙан ауырыуҙарынан ярҙам итә.

Кишер каротинға бай, тинек. Ә улар матдәләр алмашыныуын көйләй, физик һәм аҡыл үҫешен тәьмин итә, организмдың  һаҡланыу көсөн күтәрә, тире яман шешен  бик яҡшы  иҫкәртеү сараһы һанала.  Кишерҙәге каротиндар антиоксидант булып тора. Туҡланыу рационында уларҙың булыуы атеросклерозды, яман шештәрҙе, организмдың иртә ҡартайын иҫкәртеү өсөн мөһим.

Кишер аш эшкәртеүҙе яҡшырта, яраларҙың тиҙерәк бөтәшеүенә булышлыҡ итә, бөйөрҙәрҙәге ҡомдо сығара, бала имеҙеүсе ҡатындарҙың түшенә һөт төшөүгә булышлыҡ итә. Кишер һуты аҙ ҡанлылыҡтан һәм хәлһеҙлектән дөйөм һаулыҡты нығытыу, инфаркт миокарды кисергән кешеләргә тәүге көндәрҙә йөрәк эшмәкәрлеген көйләү сараһы булараҡ ҡулланыла.

Кишер менән кишер һуты минералдар алмашыныуға бәйле ауырыуҙарҙы (полиартрит, остеохондроз, үт ҡыуығы һәм таш ауырыуҙары һ.б.) дауалауҙа ла ҙур ярҙам күрһәтеүе ихтимал. Ундағы йод май алмашыныуын көйләп, һимереүгә юл ҡуймай, ә күҙәнәклеге  организмдан  артыҡ холестеринды сығара.

Кишер еңелсә эс йомшартыу һәм бәүел ҡыуҙырыу сараһы булараҡ та ҡуланыла.

Ҡыҫҡаһы, ҡайһы яҡтан ғына алһаҡ та  кишер – беҙҙең дуҫ.

Халыҡ рецептары

• Бал менән кишер һуты(1:1нисбәтендә алына), шулай уҡ һөттә бешерелгән кишерҙе ашҡаҙан-эсәк тракты ауырыуҙарынан, бронхиттан, лорингиттан, һалҡын тейеүҙән һәм енси көсһөҙлөктән тәғәйенләйҙәр.
• Бала имеҙгән ҡатындың һөтө күбәйһен өсөн көнөнә өс тапҡыр 1/2 – 1/3 стакан кишер һуты эсергә кәңәш ителә.
• Хәлһеҙлектән, тиҙ генә арып барғанда көнөнә өс тапҡыр яртышар стакан кишер һуты эсергә.
• Күреү һәләте насарайғанда көнөнә өс тапҡыр яртышар стакан кишер һуты эсергә.
• Кишер һутынан япмалар йәки сайҡатыу сей яраларҙы һәм йәрәхәтләнгән урындарҙы тиҙерәк бөтәштерә. Шулай уҡ яраға ҡырғыстан үткәрелгән сей кишерҙе ябырға мөмкин.
• Ангина булғанда тамаҡты кишер һуты менән сайҡатырға.
• Эс киткәндә һәм эстәге ҡорттарҙы (глиста) ҡыуыу өсөн көнөнә 4 – 5 тапҡыр берәр ҡалаҡ яңы һығылған кишер һуты эсергә. Балаларға иһә көнөнә 3 – 4 тапҡыр  берәр балғалаҡ эсерергә.
• Сәстең тамырын нығытыу өсөн кишер һутына лимон һуты(1:1) ҡушып, баш тиреһенә һөртөргә.
• Кишер һуты менән бит тиреһен ыуырға мөмкин. Ул битте йәшәртә, матурайта.
• Кишер орлоғо төнәтмәһен үт ҡыуығында таш ауырыуҙарынан бәүел һәм эстәге ҡорттарҙы ҡыуҙырыу сараһы булараҡ ҡуланалар. Уны әҙерләү өсөн бер балғалаҡ кишер орлоғона 200 мл ҡайнар һыу ҡойоп, төнгөлөккә термоста тоторға. Иртәгәһенә көнөнә өс тапҡыр берәр стакан эсергә.
• Аш эшкәртеүҙе яҡшыртыу өсөн көнөнә өс тапҡыр 1 – 3 г кишер орлоғо онон эсәләр.
• Геморройҙан кишер япрағынан бешерелгән сәй эсергә.
• Ауырыуҙан һуң хәлһеҙлек яфалағанда кишер һутына бал, лимон һуты, лимон ҡабығы йәки һөт ҡушып эсеү файҙалы.