Тарихты һаҡлау — киләсәккә аманат

Тарихты һаҡлау — үткәндәрҙе иҫкә төшөрөп кенә ҡуйыу түгел. Уны халыҡҡа күрһәтеү, өйрәнеү, йәш быуынға еткереү һәм заманса тормош менән бәйләү ҙә мөһим. Башҡортостанда һуңғы йылдарҙа тормошҡа ашырылған бер нисә ҙур проект ошо маҡсаттың төрлө яҡтарын күрһәтә.
Республика Башлығы Радий Хәбировтың эшмәкәрлегендә лә тарихи хәтерҙе һаҡлау һәм милли-мәҙәни мираҫты үҫтереү йүнәлеше айырым урын алып килә. Яңы музейҙар, мемориаль объекттар, тарихи урындарҙы төҙөкләндереү, милли традицияларҙы популярлаштырыу буйынса проекттарҙың тормошҡа ашырылыуы ошо эштең бер өлөшө булып тора.

Өфө: тарих ҡала мөхитендә
Өфөнөң Совет майҙанындағы Миңлеғәле Шайморатовҡа арналған мемориаль комплекс — тарихи хәтерҙе мәңгеләштереүҙең сағыу миҫалы.
2022 йылдың 11 октябрендә асылған архитектура-скульптура ансамбле легендар 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы командиры, Советтар Союзы Геройы һәм Рәсәй Геройы Миңлеғәле Шайморатовҡа арналған. Мемориалда дивизияның Советтар Союзы Геройҙары һәм Дан орденының тулы кавалерҙары исемдәре лә урын алған.
Был объекттың әһәмиәте — ул тарихты музей эсендә генә ҡалдырмай, уны ҡала киңлегенең бер өлөшөнә әйләндерә. Көн һайын мемориал янынан үткән кеше өсөн тарихи шәхестәр һәм ваҡиғалар абстракт төшөнсә түгел, ә үҙ ҡалаһының хәтере булып ҡала.
Мемориалды булдырыуҙа республика етәкселегенең дә роле ҙур булды. Объекттың барлыҡҡа килеүе Башҡортостандың хәрби тарихына иғтибарҙы көсәйткән проекттарҙың береһе булды.

Шишмә: быуаттарҙы тоташтырған киңлек
Әгәр Өфөлә тарих ҡала мөхитенә индерелһә, Шишмә районында ул туранан-тура тарихи ҡомартҡылар менән бергә йәшәй.
Тура-хан мавзолейы — XIV–XV быуаттарға ҡараған, федераль әһәмиәттәге тарих, архитектура һәм археология ҡомартҡыһы. Уның эргәһендә 2024 йылдың июлендә Евразия күсмә цивилизациялар музейының «Тура-хан» визит-үҙәге асылды.
Был проекттың үҙенсәлеге шунда: ҡомартҡыны ҡарап ҡына сығыу мөмкинлеге түгел, ә уның тарихын аңлау өсөн тотош мөхит булдырыла. Визит-үҙәктә Урал-Волга буйы тарихына, Алтын Урҙа дәүеренә һәм Евразияның күсмә цивилизациялары мираҫына арналған экспозициялар урынлашҡан. Мавзолейға алып барған һуҡмаҡ та үҙенә күрә «тере дәреслек» — уның буйында Евразия далалары тарихын аңлатҡан мәғлүмәт стендтары ҡуйылған.
Проектты асыу тантанаһында Радий Хәбиров Евразия музейын республика өсөн әһәмиәтле тарихи-мәҙәни һәм ғилми проект тип атаны. Уның һүҙҙәренсә, асылған визит-үҙәге — ҙур проекттың тәүге этабы ғына.
Был миҫалда дәүләт етәкселегенең тарихи мираҫҡа ҡарашы асыҡ күренә: ҡомартҡыны һаҡлап ҡалыу менән генә сикләнмәйенсә, уның тирәһендә ғилми, музей һәм туристик инфраструктура булдырыу.

Шүлгәнташ: мираҫты һаҡлау һәм заманса технологиялар
Башҡортостандың тарихи һәм мәҙәни мираҫы тураһында һүҙ барғанда, Шүлгәнташ мәмерйәһен телгә алмау мөмкин түгел.
2022 йылда Бөрйән районында «Шүлгәнташ» тарихи-мәҙәни музей комплексы асылды. Уның төп бурыстарының береһе — мәмерйәләге боронғо ҡая һүрәттәрен һаҡлау, өйрәнеү һәм киң йәмәғәтселеккә күрһәтеү. Музейҙың төҙөлөүе шулай уҡ мәмерйәгә төшкән көсөргәнеште кәметеүгә ярҙам итә: килеүселәрҙең бер өлөшө музей экспозицияһы менән таныша ала, ә был боронғо һүрәттәр һаҡланған мөхиткә баҫымды аҙайтырға мөмкинлек бирә.
Музей комплексы асылғанда Радий Хәбиров Шүлгәнташтың республика өсөн тарихи һәм рухи әһәмиәтен билдәләп, яңы музейҙы тарихи, мәҙәни һәм ғилми үҙәк итеп күреүҙәрен әйткәйне. Шул уҡ сарала ул Евразия күсмә цивилизациялар музейы проектын да таныштырҙы.
Ә инде 2025 йылда Шүлгәнташ мәмерйәһенең ҡая сәнғәте ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелде. 2026 йылда музей-ҡурсаулыҡ Рәсәй Федерацияһының ЮНЕСКО эштәре буйынса комиссияһы музей премияһының «Милли ҡаҙаныш» номинацияһында лауреат булды.

Милли мираҫ — көндәлек тормошта
Тарихты һәм мәҙәниәтте һаҡлау музейҙар һәм һәйкәлдәр менән генә сикләнмәй. Милли мираҫ телдә, музыка ҡоралында, милли кейемдә, халыҡ ижадында йәшәй.
Һуңғы йылдарҙа Башҡортостанда ошо йүнәлештә лә яңы башланғыстар барлыҡҡа килде. Милли кейем көнө республика халҡы өсөн милли традицияларҙы күрһәтеүҙең киң таралған сараһына әйләнде. Ҡурайға арналған махсус көн булдырылыуы ла милли музыкаль мираҫҡа иғтибарҙы арттырҙы. 2024 йылда Радий Хәбиров 10 октябрҙе Ҡурай көнө итеп билдәләү тураһында указға ҡул ҡуйҙы. 2025 йылда иһә «Урал батыр» эпосы көнө булдырыла. Ул йыл һайын 8 июндә билдәләнә.
Бынан тыш, 2025 йылда Башҡортостандың милли мираҫы реестры булдырылды. Уға башҡорт теле, ҡурай, милли кейем, юрта, «Урал батыр» һәм «Аҡбуҙат» эпостары кеүек матди булмаған этномәҙәни ҡиммәттәр менән бергә Шүлгәнташ, Торатау, Йөрәктау, Тура-хан мавзолейы кеүек тәбиғи һәм тарихи объекттар ҙа индерелде.
Был аҙымдарҙың әһәмиәте шунда: милли мираҫ айырым саралар кимәлендә генә ҡалмай, уны һаҡлауҙың аныҡ объекттары һәм йүнәлештәре билдәләнә.

Үткәнде белмәйенсә — киләсәк юҡ
Өфөләге Шайморатов мемориалы, Шишмә районындағы Тура-хан комплексы, Шүлгәнташ музейы — уларҙың һәр береһе үҙенең тарихын һаҡлай. Әммә уларҙы берләштергән уртаҡ һыҙат бар: үткәнде заманса тел менән һөйләү.
Бөгөн музейға килгән бала боронғо ҡая һүрәтен интерактив экспозиция аша күрә, Тура-хан мавзолейы янында Евразия тарихы менән таныша, Өфөлә Шайморатов исемен йөрөткән мемориал аша ил тарихының ҡатмарлы һәм ҡаһарманлыҡ биттәрен өйрәнә ала.
Республика етәкселегенең был йүнәлештәге эшенең бер үҙенсәлеге лә ошонда — тарихи мираҫты һаҡлауҙы бөгөнгө көн менән бәйләү. Яңы музейҙар төҙөү, тарихи урындарҙы төҙөкләндереү, милли мәҙәниәт өсөн яңы байрамдар булдырыу һәм мираҫ объекттарын айырым реестрға индереү — төрлө проекттар булһа ла, уларҙың маҡсаты уртаҡ: халыҡтың тарихи хәтерен һаҡлау һәм уны киләһе быуындарға еткереү.
Сөнки тарих — китап биттәрендә генә йәшәгән үткән түгел. Ул — бөгөнгөбөҙҙөң бер өлөшө һәм киләсәккә ҡалдырған аманатыбыҙ.