Уйламайса әйтелгән ҡарғыш

Баҙарҙан күҙ йәштәремде көскә тыйып килеп сыҡтым. Карталағы аҙаҡҡы аҡсаны алып, дауаханала ятҡан әхирәтемә күс­тәнәс алырға ингәйнем. Изге эш эшлә­йем, тип тиктомалдан 500 һумдан ҡолаҡ ҡа­ғыуыма йәнем әсенде. Кеҫәм­дәге 200-гә эш хаҡы килгәнсе тағы ла биш көн йә­шәргә тейешмен! Ә ҙур ҡалала был мөмкин түгел бит!
– Һеңлем, бошонма, Аллаһы Тәғәлә ярҙамынан ташламай ул…
Ауыр уйҙарҙан йомшаҡ ҡына тауыш уятып ебәргәндәй булды. Йән асыуы килгән саҡта бер генә һүҙ ҙә «энәләрҙе» тағы ла тырпайтып ебәрә бит. Һатыусыға булған асыуымдан тиктомалға һүҙ ҡушыусыға ла өлөш сығарырға уйла­ғайным, тик изгелек тулы зәңгәр күҙҙәр­ҙе, йыйырсыҡтар баҫа башлаған мөләйем йөҙҙө күреп, туҡталып ҡалдым.
– Рәхмәт… Хәҙер үтә ул.
– Әлбиттә үтә, – автобус туҡталышына ыңғайлағайным инде, юл ыңғай бул­ғандыр – таныш булмаған апай миңә эйәрҙе. – Бер генә кәңәш бирәм, йәме, асыуланмаһаң. Нисек кенә ауыр булғанда ла, кешегә яманлыҡ теләмә. Асыуың үтер, тынысланырһың… Иртәгә бөгөнгө проблемалар сүп кенә булып ҡаласаҡ. Ә әйткән һүҙҙе кире алып булмаясаҡ.
– Мин бит уның алдағанын белеп ҡарғаным.
– Белһәң дә ҡарғама. Күңелеңә йөк алма, ғәфү итергә өйрән. Таныш бул­маған кеше аҡыл һата, тимә бер үк. Әйткәндәй, мин Ләлә апайың булам. Студент ҡыҙҙарыма ҡунаҡҡа килгәйнем, әле бына улар уҡыуҙа саҡта ҡала ҡыҙы­райым, тип сыҡтым, – алсаҡ апай туҡ­талышта торғанда үҙе менән таныштырып ҡына ҡалманы, бер аҙ тормошон да бәйән итеп өлгөрҙө. – Минең хатаны башҡалар ҡабатламаһын, тип тырышыуым инде. Һатыусы менән әрләшкә­негеҙҙе ишетеп, янығыҙға барҙым. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, һинең аҡса бир­гәнеңде күрмәнем. Күрһәм, шаһитлыҡ ҡылыр инем дә бит… – бер аҙ һүҙһеҙ торғас, ул өҙөлөп ҡалған һүҙен дауам итте. – Тормош юлдарын үткәндә әҙәм балаһы әллә күпме хаталы аҙым эшләй, яңылыша, уйламаған ҡылыҡтар ҡыла. Аҙаҡ үкендерә лә бит, тик ваҡытты ғына кире ҡайтарып булмай. Әлеге ваҡытта мин дә уйламайынса эшләнгән бер ҡылығыма, дөрөҫөрәге, әйткән һүҙемә үкенеп, әсенеп йәшәйем. Юҡ, үҙемдең тормошомда барыһы ла һәйбәт ул. Ә бына йәшлек мөхәббәтем ғаиләһендәге берҙән-бер балаһын юғалтып, бөтә туғаны менән ҡара ҡайғыла мансылып ғүмер итә. Беҙҙең айырылыу бик матур булманы. Шул саҡта артынан: “Мине нисек нахаҡ яғып илаттың, һинең дә ғүмерең шулай әсенеп, күҙ йәше түгеп үтһен!” – тип ҡысҡырып ҡалдым. Хәҙер шул һүҙҙәрем өсөн үкенәм.
…Фәнис менән беҙ студент йылдарында танышып, дуҫлашып киттек. Икебеҙ ҙә ауыл хужалығы техникумында уҡый инек. Һуңғы курста уҡығанда бер-беребеҙҙең атай-әсәйе менән та­ныштыҡ. Вәсилә апайҙың мине оҡшат­мауын шун­да уҡ һиҙҙем. “Ҡауышыу ту­раһында әлегә уйла­мағыҙ ҙа. Юғары белем алырға кә­рәк”, – тип һүҙ башланы. Һөйгәнем бары­һын да шаяртыуға борорға тырышты:
– Әсәй, мин тағы биш йыл буйы парта артында ултырмайым инде. Ә институтты ситтән тороп тамамларға ла була. Эшләһәм, үҙеңә еңелерәк булыр. Юғиһә, яңғыҙ башың студент аҫрайым, тип ҡаҡ һөйәккә ҡалдың бит...
– Ситтән тороп алған белемдең ниндәй икәнен беләбеҙ инде! Ә миңә килгәндә, берҙән-бер баламды уҡытырлыҡ ҡына рәт табырмын. Иң мөһиме – институтҡа уҡырға ин. Өсөнсө курсты тамамлаһаң, ғаилә ҡороуыңа ҡаршылығым булмаҫ.
Беҙҙең күңел төштө, әммә һыр бир­мәҫкә тырыштыҡ. Диплом алғас, үҙе­беҙҙең райондағы ҙур ғына малсылыҡ хужалығына эшкә урынлаштым. Ә Фәнис институтҡа уҡырға инә алманы. Көҙ­гөлөккә әрме сафына саҡырыу килде. Оҙатырға барғанда, Вәсилә апай ипләп кенә уңышһыҙлыҡтарҙа мине ғәйепләп ҡуйҙы.
– Ҡыҙҙар артынан сапһаң, институтҡа инеп булмай инде ул. Ярай, техникумды тамамланы әле...
Был юлы ла өндәшмәй ҡалдыҡ. Егетем Екатеринбург ҡалаһы янында ике йыл хеҙмәт итте. Бер йылдан ялға ҡайтырға тейеш ине, ниңәлер килеп сыҡманы. Йәш саҡ, бөтә проблемаға ла еңел генә ҡараған мәл. Йылдан артыҡ эшләгәс, йәш белгестәргә мул ғына итеп аҡса бир­гәйнеләр, отпуск алып, һөйгәнем янына сыҡтым да киттем. Фәнискә биш көн ял биргәйнеләр, ҡалала ҡуртымға фатир алып, бергә йәшәнек.
Ул студент йылдарында уҡ мине үҙенең класташтары менән таныштырғайны. Ләйсән исемлеһе менән яҡын әхи­рәт­тәргә әйләндек. Һөйгәнем армияла саҡта ул кейәүгә сыҡты һәм туйына шаһит итеп миңә әйтте. Юлым төшкәндә, тип туйға барғанда Вәсилә апайҙың да инеп хәлен белеп сыҡтым. Кискелеккә үҙенә йоҡ­ларға саҡырғас, риза булдым. Сөнки Ләйсәндәргә былай ҙа ҡырҙан ҡунаҡтар күп ҡайтҡайны. Табын таралғас, клубҡа сыҡтыҡ. Мине туйҙағы йәштәр һөй­гәнемдең йортона тиклем күмәкләшеп оҙатып ҡуйҙы. Иртәнсәк Вәсилә апай сәй табыны әҙерләгәйне, ихлас ултырып сәй эстек. Мин шунда уға әлегә Фәнис тә белмәгән серемде систем: ауырлы икә­немде әйттем. “Бына һиңә яңылыҡ?!” – тип кенә ҡуйҙы ул. Шатлығын да, ҡар­шылығын да белдермәне.
Ләйсәндең ике туған ағаһы менән еңгәһе район үҙәгенә ҡайталар ине, мине килеп ултыртып алдылар. Вәсилә апай менән йылы хушлашып, айырылдыҡ. Дүрт айҙан, Фәнис армиянан ҡайтҡас, тағы ла күрешеребеҙгә ышана инем. Тик һөйгәнемдән көтмәгәндә: “Һинең менән башҡаса аралашҡым килмәй. Мине онот!” – тигән хат килеп төштө. Тәүҙә аңламаным. Ауырлы икәнемде әйтеп, хат яҙҙым. Башҡаса яуап булманы. Әрменән ҡайтҡас та күрешергә теләмәне. Иң ахыры Ләйсәндән осрашырға ярҙам итеүен һораным. бына-бына бала тыуыр көн етеп килә, ә мин киләсәкте нисек дауам итергә лә белмәйем. Атай-әсә­йемде, Фәнис миңә мотлаҡ өйләнәсәк, тип ышандырғайным. Әхирәтем нисек итһә итте, Фәнистең Өфөгә килгән мәлен тап итеп, мине лә саҡырҙы. Әммә өмөттәрем бушҡа ине.
– Көтәм, тип вәғәҙәләр бирҙең дә, үҙең ике йыл буйы рәхәтләнеп йөрөнөңмө? Ә хәҙер кемдеңдер балаһын миңә таҡ­маҡсы булдың инде? Килеп сыҡмаҫ! Ҡапҡаныңа эләктереү өсөн Екатеринбургка ла килеп етергә иренмәнең хатта. Онот, тип яҙҙым бит, онот! Башҡаса мине эҙәрлекләмә.
– Нимә һөйләйһең һин? Мин һине генә яратам, бер ваҡытта ла хыянат иткәнем булманы.
– Әкиәтеңде башҡаларға һөйлә. Иҫәр­ҙәр күп ул, – Фәнис сығып китте.
– Мине нисек нахаҡ яғып илаттың, һинең дә ғүмерең шулай әсенеп, күҙ йәше түгеп үтһен! – артынан илай-илай ҡысҡырып ҡалдым.
Уның киткәнен күргән Ләйсән фатирына килеп инде лә, мине ҡосаҡлап иларға тотондо.
– Ләйлә, зинһар, ғәфү ит, ярҙам итергә тырыштым, килеп сыҡманы. Яңғыҙыңды ғына туйға саҡырырға кәрәкмәгән икән. Бөтә бәләнең дә башы шунда. Вәсилә апай, барыһын да бишкә арттырып, Фәнискә хат яҙған. Имеш, һин туйҙа эсеп артығын ҡыланып ташлағанһың, әллә ниндәй егет оялмайынса уларҙың өйөнә тиклем оҙатып ҡуйған да, ярты сәғәт буйы ҡосаҡлашып, хушлаша алмай торған. Ә иртәнсәк кәләше булған, әммә уйнаш тигән даны сыҡҡан бер ир машина менән килеп алып, бөтөнләй ҡала­ға алып киткән, имеш…
– Улай булманы ла инде!
– Фәнискә аңлатып ҡараным, тыңларға ла теләмәй. Бергә гулять иткәс, яҡ­ла­шаһың инде, тип миңә лә яла яғып маташа, етмәһә...
Ул саҡта нимәләр күреп, нимәләр кисергәнемде үҙем генә беләм. Ярай атай-әсәйем “атайһыҙ” мөһөрө менән тыуған ҡыҙымды ситкә типмәне. Әммә беҙгә әллә күпме мыҫҡыллау, ғәйбәт ишетергә тура килде. Бер шулай түҙ­мәнем, рәнйеш-ҡарғыштарымды хатҡа яҙып, Вәсилә апайға ла ебәрҙем. “Илдә сәпсек үлмәй, бер баланы нисек тә үҫтерермен. Ә бына һеҙҙе, минең дә, бер ғәйепһеҙ сабыйҙың да күҙ йәштәре төшөп, ейән-ейәнсәрҙәр шатлығы кү­рергә насип булмаһын, тип ҡарғайым. Һүҙегеҙҙән сыға алмаған улығыҙҙан да изгелек күрмәй йәшәгеҙ”, – тип яҙ­ғай­ным. Бына хәҙер, бөгөнгө матур тормошомдан сығып, үткәндәргә ҡарайым да, Аллаһы Тәғәләгә генә һыйынып, артыҡ сәбәләнмәй, ҡарғыш яуҙырмай ғына донъя көтөргә кәрәк булған, тип уйлайым.
Тәүҙә кеше һүҙе күп булһа ла, аҙып-туҙып йөрөмәгәс, атай-әсәйем менән бер­гә матур донъя көткәс, һората килеүсе ир-егеттәр йылдан-йыл артты. Тик улар затына күңелем ҡатҡайны, кейәүгә сы-ғыр­ға ашыҡманым. “Зәлифә ҡыҙың аң­ды-­тоңдо белгәнсе парлы булыуың яҡ­шы­раҡ булыр. Өйрәнеп китер, үҙ ата­һылай күреп үҫер. Үҙең дә күнерһең, донъяла барыһы ла яратып ҡауышмай ул. Иң мөһиме – ихтирам һәм хөрмәт бул­һын”, – әсәйемдең ошо кәңәшен тотоп, Ғәлинур исемле егеткә кейәүгә сыҡтым. Эшлекле, ихлас, йомшаҡ күңелле, шул уҡ ваҡытта ныҡышмал кеше ул. Баш тартыуыма ҡарамайынса, дүрт йыл буйы артымдан йөрөгәйне. Бәләкәй генә табын йыйҙыҡ та, бергә йәшәп киттек. Ҡы­ҙымды ла, үҙемде лә яҡын күрә. Мох­тажлыҡ кисермәнек – йорт һалып сыҡ­тыҡ, машина алдыҡ, хужалыҡты ҙу­райттыҡ. Уға ла ике ҡыҙ бала табып бирҙем. Үткән йыл Зәлифәбеҙ кейәүгә сыҡҡайны, быйыл Яңы йыл байрамынан һуң олатай-өләсәй булдыҡ. Ул Ғәли­нурҙың үҙ атаһы түгеллеген яҡшы белә, әммә бер ваҡытта ла минән: “Минең атайым кем?” – тип һораманы, үҙем дә һөйләмәнем. Бәлки, “оҙон тел”дәр ба­ры­һын да еткергәндер, бәлки, тәрбиә­ләгән атаһының йөрәк йылыһы етеп, етемлекте тойоп йәшәмәгәнгә был мәсьәләгә битараф ҡалғандыр.
Хәҙерге тормошомдан сығып, шуны әйтә алам: Фәнис менән ҡауыша ал­мағанға шатмын. Уға булған яратыу ҙа, рәнйеш тә онотолдо. Тик бына өс аҙна элек Ләйсәндең “Бәйләнештә” селтә­ренән ебәргән хәбәре мине утҡа һалды. “Ике ай элек Фәнистең 18 йәшлек кенә улы юл фажиғәһенә эләгеп, вафат булды. Эскән килеш руль артына ултырып, машинаһы менән КамАЗ-ға бәрелгән. Был хәбәрҙе һиңә әйтмәҫ тә инем, үткән ялда ауылға ҡайтҡанда Вәсилә апайҙы күрҙем. Һинең адресты, телефон номерын һорай. Ғәфү үтенгем, Зәлифә менән күрешкем килә, ти. Аманат төҫлө сәләмде еткерергә булдым, ҡалғанын үҙең хәл ит”.
– Минең менән аралашмайым, ҡайҙа­лығын белмәйем, тиң. Ҡайғыларының бик ауыр икәнен аңлайым, әммә уларҙың барлығын да белмәгән Зәлифә хәлдәрен еңеләйтә алмаҫ. Ә ғәфү үтенеүгә кил­гәндә, күптән инде ғәфү иткәнмен һәм онотҡанмын, – тип кенә яуап яҙа алдым.
Мин күптән инде рәнйеш-ҡарғыш­тарымды онотҡайным. Бер осрашҡанда ғына Ләйсән Фәнистең өйләнеүен, улы тыуыуын һөйләгәйне. Башҡаса уның хәлдәрен һорашҡаным булманы. Эйе, нахаҡҡа рәнйетелеп, ауырлы килеш нимә эшләргә белмәгәндә, баламдың кәм­һетелгән сағында асыуым килеп, уй­ламаған һүҙҙәр әйттем, хат та яҙҙым. Әммә ул тормошҡа ашыр, тип уйламаным. Өс аҙна инде йоҡом – йоҡо, ашым аш түгел: 18 йәшлек баланың үлемендә үҙемде лә ғәйепле тоям. Һәм күңелемдәге ауыр йөктө кем менән бүлешергә лә белмәйем…
Ләлә апайҙың һөйләгәндәренән һуң бик оҙаҡ уйланып йөрөнөм. Ысынлап та, асыу – алдан, аҡыл – арттан, тигәндәй, беҙ йыш ҡына мәлендә тыйыла алмай, уйламаған һүҙҙәр әйтеп ҡуябыҙ. Яҙмыш­тың ни яҙғанын белмәйбеҙ, ә унда һәр кем өсөн һынау әҙерләнгән. Һүҙ менән дә, ғәмәл менән дә бер-беребеҙҙе рәнйетмәй генә йәшәһәк ине лә бит… Үҙемдең 500 һум аҡса өсөн йәнем көйөп, уйламайса әйткән һүҙемә оялып ҡуйҙым. Аллаһ – ярлыҡаусы, ғәфү итһен гонаһ ҡылған һәр бәндәһен…

Гөлнур ҠЫУАТОВА.