Ҡон ҡайтарыу (Хикәйә)

– Колхоздың аты юғалған икән. Теге Шатун тигән шәп айғыры юҡ булған бит, ишет­теңме, күрше?
– Юҡ, ишетмәнем. Ҡайҙа булған икән? Эт-ҡош теймәһә…
– Эт-ҡошҡа ғына бирешеп тормай инде ул.
– Эйе шул, анау хәтлем айғыр.
– Бәлки, үлән утлап йөрөп, алыҫҡараҡ киткәндер.
Күршеләр үҙҙәре яғына ың­ғайлаған Закирйәнде, юғалған айғыр тураһында бер-бер хәбәр ишетмәнеме икән, тип түҙем­һеҙлек менән көтөп алды. Белһә, ул беләлер һуңғы яңылыҡты, идара тирәһендә эшләй бит.
– Закирйән ҡустым, кил әле яҡы­ныраҡ, – тип һүҙ ҡушты Миңлейәр. – Теге юғалған ат тураһында берәй хәбәр ише­телмәйме?
– Юҡ шул, Миңлейәр ағай, һыуға төшкәндәй, зым-зыя юҡ булды бит. Инде өсөнсө көн эҙләйҙәр, таба алмайҙар.
– Тышаулап ебәрмәй... – тип һүҙгә ҡушылды Әхмәҙиә.
– Тышауларға, ул бит арбаға егелгән булған. Идарала йыйылыш барған арала ғына юҡҡа сыҡҡан. Иң мөһиме – берәү ҙә күрмәгән дә, белмәй ҙә.
– Силсәүит алдынан алып китерлек булғас, бер ғиллә бар инде улайһа.
– Шулай шул. Көн иртә кисләй бит. Йыйылыш һуңғарып китте, етмәһә.
– Марат ағай нимәгә ат менән килгән инде ул йыйылышҡа? Ат ҡараусыға ҡалдырып килһә булмағанмы?
– Ул эшенән тура килде. Йыйылыш һуңынан Хисмәт ба­ҫыуындағы трактористар янына барып урарға тейеш ине.
– Ай, әттәгенәһе, сыҡһа, ат юҡ, тиң.
– Шулай шул. Тәүҙә барыбыҙ ҙа баға­наға насар бәйләнгән­һеңдер ҙә, ыс­ҡы­нып киткәндер, тиештек.
Колхоз бригадиры егеп йө­рөгән дөлдөлдәй айғыр юҡ булды ла ҡуйҙы. Эҙләп ҡайҙарға ғына барманылар ҙа, кемдәргә генә мөрәжәғәт итмәнеләр. Яҡын-тирәләге кәрт һалыусы ла, күрә­ҙәлек ҡылыусы ла ҡалманы. Төрлөһө төрлөсә юраны.
Күрше районда бик шәп белемсе йәшәй тигәс, ышанып етмәһә лә, Марат ағай ҡәйнеше Рәсилде эйәртеп шунда юлланды. Аттың фо­тоһын һораны уныһы. “Ат кеше түгел дә инде, уның ҡайҙан кәртешкәһе булһын”, – тип Марат ағай көйәләнһә лә, Ша­тундың да кәр­тешкәһе булған икән. Район һа­бан­туйында гел беренселекте алғас, фотоға төшөргән булғандар, бәхеттән, шул фото табылды. Айғырҙың рәсемен ҡарағас, теге белемсе ҡатындың йөҙө ҡара янып сыҡты. Быны күргән Марат ағай һағайып ҡалды. Тимәк, тигенгә түгел, тигән борсоулы уй бырауланы уның мейеһен. “Әгәр теге бәндәләр миңә үс итеп Шатунды юҡ итһә, нимә эшләргә?” – тигән уй йәшен тиҙлегендәй ялмап алды йәш бригадирҙы. Булыр уларҙан. “Йәш кенә кө­йөңә беҙҙе өйрәтергә, моло­кососһың әле. Телеңде тыя бел­мәһәң, ҡан ҡоҫасаҡһың. Күререң алда әле”, – тип яна­ғандары ла булды инде. Эш­ләмәйҙәр тип тә әйтеп булмай үҙҙәрен, тик бер генә иҫкәртеүҙе лә күтәрә алмайҙар. Һеркәләре һыу кү­тәрмәй, үпкәләргә әҙер торалар. Эш урынында эсергә ярамай, эш ваҡытында кәрт һуғып ултырыу тыйыла, тип бар, әйтеп ҡара үҙҙәренә, шунда уҡ тере дошман күрерҙәр. Һуңғы осор уттай эш ваҡытында бал килтереп эсеп ултыр­ғандарында иҫкәрмә яһағайны Марат, ана ҡайһылай ҡыҙып киттеләр.
Белемсе ҡатын Шатундың һүрәтен улай-былай әйләндереп ҡараны ла: “Ниңә ерҙән эҙ­ләйһегеҙ? Һыуҙан эҙ­ләгеҙ, һыуҙа тора. Әлбиттә, тере түгел. Яуыз уйлы әҙәмдәр, ә улар өсәү булған, алып китеп, һыуға батырып киткән”, – тине.
– Ат йөҙә белә лә инде, ул һыуҙа нисек түҙеп торһон? – тип һорай һалды Рәсил.
– Сыға алырлыҡ итмәгәндәр шул. Муйыны нимәгәлер ҡа­йырылған, – тине ҡатын. – Ҡай­тығыҙ ҙа, ауылығыҙ эргә­һендәге йылға-күлдәрҙән эҙләгеҙ, шунда ул.
– Аттың ни ғәйебе бар инде? Ул бит телһеҙ йән эйәһе…
Белемсе ҡатындың әйткән­дәренә әллә ни ышанып етмәһә лә, Марат бер төркөм хеҙ­мәт­тәше менән шул уҡ көндө эргә-тирәләге йылға-күлдәрҙе тағы ла бер ҡат ҡарап сығырға булды.
Оҙонгүлдең ҡуйы тал менән ҡап­ланған еренән барып таптылар ай­ғырҙы. Тал ышығында, бөтөнләй кү­ренмәҫлек ерҙә торған меҫкенең. Ҡолаҡтары ғына күренә. Шатундың башы дилбегә аша ҡайырылып, йүгән менән тәртәгә бәйләнгәйне. Сыбырт­ҡылап ҡыуып индерел­гән хайуанҡай тәрән ергә етеп, артабан китә алмай, сәсәп йән биргән. Бер гонаһһыҙ ат һынлы атты һәләк иткән ҡанһыҙҙар, ошо хәлдән һуң кем инде улар? Ғөмүмән, уларҙың кеше булып был ерҙә йәшәргә хоҡуғы бармы?
Шик, әлбиттә, теге өс яуызға төштө, әммә күреүсе лә, белеүсе лә булмағас, иҫбат итә алманылар. Тикшереүселәр, тәфтиш­селәр күпме генә көс һалмаһын, ғәйеплене тапманы…
Аттың хужаһы булараҡ, сы­ғымды түләү Марат ағайҙың елкәһенә төштө. Ни эшләһен инде, ғаилә барлы-юҡлы йы­йынтығына ҡушып, балаларын аҡтан өҙөп, һауын һыйырын да һатып, аттың хаҡын колхозға кире ҡайтарҙы. Һаҡ­һыҙлыҡ күрһәткәне, колхоз малын әрәм-шәрәм итеүгә юл ҡуйғаны өсөн ҡаты шелтә лә бирелде. Эй, ул саҡтағы ҡаңғырыҡ… Түгелгән күҙ йәштәре, ҡатынының рән­йеше, балаларының аҡтан мәхрүм ҡалыуы, Мараттың йоҡоһоҙ төндәре… Иң үкенес­леһе, шундай шәп атты юғалтыу ине. Күҙең менән күрмәгәс, күңел һиҙенһә лә, тәғәйен генә кешене ғәйепләп булмай. Үс­ләшеп йөрөгән теге өсәүҙең генә эше икән­леген һиҙеп, күреп тора инде Марат былай ҙа. Ошо хәлдән һуң, Маратты урамда тап итһәләр, ҡайһылай тантаналы төҫ менән эргәһенән үтә башланылар! Йәнәһе, том­шоғоңдо ҡыҫҡарт­тыҡмы, әллә кем булып йөрөһәң, аҡылға тиҙ ултыр­тырбыҙ, тигәндәй, уның янында кинәйәле хәбәр һөйләп, төрт­төрөр булып киттеләр. Марат, ауыр булһа ла, иғтибар итмәҫкә тырышты.
Хоҙай, үҙең тырыш булһаң, тереләргә тереклек итергә ярҙам итә бит ул барыбер. Туғандарының ярҙамы менән һәүкәш һатып алып, тиҙҙән һөт-ҡаймаҡлы ла булып китте Мараттар. Тормош үҙ ағышы менән яйлап аға барҙы. Йәйҙе – көҙ, уныһын ҡыш алмаштырҙы. Ауылдың бөтмәҫ-тө­кән­мәҫ көн­дәлек мәшәҡәттәрен унда йәшәгән кешеләр үҙҙәре генә белә. Көҙгө ураҡ эштәрен саҡ тамамлаған ауыл кешеһенә, тәүге ҡырпаҡ ҡар төшөү менән, мал-тыуары өсөн ҡышҡы ризыҡты – бесәнен кәртә-ҡураға имен-аман ташып алыу бурысы килеп баҫа. Һәр кем яйын табып, ошо эш менән мәшғүл була башланы.
Ошондай көндәрҙең бере­һен­дә ауылға ҡот осҡос хәбәр таралды. Тап Марат менән эт­ләшеп йөрөгән теге әҙәмдәрҙең Шатун сәсәп үлгән күлгә ба­тыуҙары тураһында ине ул ҡурҡыныс хәбәр…
Эш былай була. Ныҡ ҡына төшөрөп алған әшнәләр колхоз тракторында кемеһенеңдер бе­сәнен алып ҡайтырға бара. Урау юлдан бармай, ҡайтҡанда күл аша тураға тарталар. Ҡырпаҡ ҡар менән ҡапланып, туңмай ятҡан шәрегә төшөп китәләр. Исмаһам, берәүһе төшөп, боҙҙоң ныҡлығын тикшерһәсе... Икәүһе трактор эсендә үк тонсоҡҡан, сығып та өлгөрә алмаған, меҫ­кендәрең. Өсөн­сөһөн трак­тор­ҙан алыҫ түгел ерҙән сы­ғар­ҙылар. Боҙ өҫтөндә бүреге ятып ҡалған. Тимәк, ул өҫкә ҡалҡҡан булған, тик үлем көслөрәк булып сыҡҡан. Трактор уйылып төшкән ерҙәге боҙ ситтәрендә ҡан таптары ла бар ине. Йәшәү менән үлем араһында көслө алыш булыуы тураһында һөйләй улар. Ҡышҡы кейем үҙе генә ни тора, аҫҡа һөйрәгәндер. Хәйер, ул меҫкен өҫтөн­дәге фуфайкаһын да сисеп маташҡан, тик бер еңен сисә алмаған. Мәрхүмдәрҙе иртән генә барып таптылар. Төнө буйы көтөп тә ҡайтмағас, ғаиләләре набат ҡаҡҡайны. Бөтә ауыл шаҡ ҡатты.
Марат ағай ҙа шаңҡып ҡалды был хәлгә. Аты юғалғанда бе­лемсегә барыуын һанамағанда, хө­рәфәттәргә ышанып бармаһа ла, был аяуһыҙ үлемдең осраҡлы ғына хәл түгеллегенә бөтә күңеле менән инанды. Ҡон ҡайтарыу тигәндәре әллә дө­рөҫмө? Ошо кешеләр тарафынан һәләк булған Шатун әллә үс аламы? Шулай булмаһа, ни эшләп шул күл һәм ни эшләп тап Шатун сәсәп үлгән ер?
Әзмәүерҙәй өс ирҙе бер көндә, бер үк сәғәттә ерләнеләр…

Рузидә ҮТӘШЕВА-КӘРИМОВА