Яңғыҙы ике бала тәрбиәләгән Дилә* бәләкәй генә магазинда һатыусы булып эшләй. Бер ҙә тормошо ырамай уның.
– Ырар ҙа ине, әгәр ҙә эш хаҡым йүнле булһа, – тип бошона ҡатын. – Ә былай ни бөтә тапҡан-таянған аҡсамды ай һайын тотоноп бөтәм дә ҡуям, йыш ҡына әсәйемдән үтескә лә алырға тура килә.
Әсә кеше ни, бурысҡа, тип бирмәй инде ул, рәхәтләнеп тотон, тип пенсияһының бер өлөшөн өлкән балаһының усына йомдора, ләкин Диләгә оло кешенең аҡсаһына ҡарап ултырыуы оят. Ә киләһе йылда бер ҡыҙы ун беренсе синыфты тамамлай, икенсеһе – туғыҙҙы.
– Сығарылыш уҡыусыларына күпме аҡса кәрәк буласаҡ! – 2025 йылды уйлап, Диләнең сәсе үрә тора яҙа. – Балаларҙың атаһынан бер файҙа юҡ. Алдаҡсы, ҡарун ир һуңынан ҡыҙҙарымды килеп ҡаңғыртып йөрөмәһен, тип үҙем алиментҡа биреүҙән баш тарттым һәм быға һис тә үкенмәйем. Айырылышҡан ирем – бер тин биреп, ун тин итеп ҡоҫтороп ала торған әҙәм.
“Ситтән тороп эшләү урынын йәки Себерҙә вахталы эш эҙләп ҡарар кәрәк”, – ошо уйға килгән Дилә һатып алыусыларҙың юҡлығынан файҙаланып, интернет аша эш ҡараштыра башлай. Эш эҙләйем, тип яҙыуы була, шунда уҡ сағыу иғлан да килеп сыға. Ҙур хәрефтәр менән “ЭШ. СИТТӘН ТОРОП ЭШЛӘҮ! ЮҒАРЫ ЭШ ХАҠЫ. ИҢ УҢАЙЛЫ ШАРТТАР!” тип яҙылған, аҫтараҡ бәйләнеш өсөн телефон номеры ла күрһәтелгән. Дилә ҡыҙығып, шылтыратҡас, уға бот яуаплай. Клавишалар ярҙамында бер аҙ аралашҡас, бот, менеджер менән һөйләшергә теләйһегеҙме, тип һорай: “Эйе” икән – 1–гә баҫығыҙ...” Дилә баҫа. “Шылтыратыуығыҙ өсөн рәхмәт. Яҡын арала менеджер һеҙҙең менән бәйләнешкә инәсәк”, – шуның менән ҡыҫҡа аралашыу тамамлана. Икенсе көнөнә Диләгә ир кеше шылтырата. Үҙен кадрҙар агентлығы хеҙмәткәре тип танытҡан яғымлы тауышлы ир бик итәғәтле итеп һөйләшә, ситтән тороп эшләү буйынса вакансияларҙың күплеге, юғары хеҙмәт хаҡы, уңайлы шарттар хаҡында бәйән итә, Диләнең аныҡ ниндәй эш эҙләүен белешә. Ирҙең иғтибарын тойған яңғыҙ ҡатын үҙе лә аңғармаҫтан асылып, шәхси тормошон, бер үҙе ике бала үҫтереүен һөйләп ташлай, аҡсалыраҡ һәм тынысыраҡ эш тураһында хыялланыуын да йәшермәй.
– Беҙ һеҙгә мотлаҡ ярҙам итәсәкбеҙ, – ирҙең тауышы ышаныслы яңғырай. – Һеҙгә документтар менән эшләүсе менеджер эше тура киләсәк, тип уйлайым. Ҡыҫҡаһы, мин хәҙер һеҙгә мессенджер аша анкета ебәрәм, Һеҙ шуны тултырырһығыҙ ҙа, һөйләшеүҙе дауам итербеҙ.
“Тиҙҙән тормошом яҡшырасаҡ!” – тип дәртләнгән Дилә анкетаны ихласлап тултыра һәм рекрутерҙың ҡабаттан шылтыратҡанын саҡ көтөп ала.
– Анкетағыҙҙы алдыҡ, хәүефһеҙлек тикшереүен үттегеҙ, – ти ир, һаулыҡ һорашҡас. – Фрилансер булараҡ һеҙгә бик уңайлы шарттарҙа эш тәҡдим ителә. Тик өҫтәмә курстарға уҡырға инергә кәрәк буласаҡ. Хаҡы ҡыйбат түгел, ни бары илле мең һум...
“Илле мең һум” тигәнде ишеткәс тә, Дилә ултыра төшә:
– Минең унсама аҡсам юҡ...
– Ә күпме түләй алаһығыҙ?
– Әллә... ммм... иң күбе биш мең һум...
– Дилә ханым, был көлкө! Биш мең һум, тип кеше көлдөрмәгеҙ. Илле мең һум кире ҡайтасаҡ бит һеҙгә! Тәүге эш хаҡы менән бергә!
– Минең, ысынлап та, ундай аҡсам юҡ, – Дилә сәс төптәренәсә ҡыҙара.
– Банктан кредит алырға мөмкин.
– Эйе шул, – Дилә үҙенең аңһыҙлығы өсөн билдәһеҙ ир алдында сикһеҙ уңайһыҙлана. – Бөгөн үк кредит алам да, күсерәм.
– Килештек. Һеҙ аҡсаны минең ошо номерға күсерегеҙ, мин үҙем реквизиттар буйынса түләүҙе башҡарып ҡуйырмын.
Ҡатын онлайн банк аша кредит юллап, аҡсаны рекрутерға күсерә. Үҙе, “кадрҙар агентлығы хеҙмәткәре” тигәнем аферист булмаһа ярар ине, тип ҡурҡып бөтә. Һәм икенсе көндө ирҙең яғымлы тауышын ишетеп, еңел тын ала:
– Курстар ҡасан башланыр икән?
– Тейешенсә кешене, йәғни студенттарҙы йыйып бөтөү менән. Яҡынса бер-ике аҙнанан, тип уйлайбыҙ, Дилә ханым. Әйткәндәй, һеҙгә яңы банк картаһын рәсмиләштерергә кәрәк. Уны үҙебеҙ эшләйәсәкбеҙ. Тик бының өсөн зумды ҡуйырға, конференцияға инергә, “бүлешергә” тигәнгә баҫып, “экран” вариантын һайларға кәрәк буласаҡ. Хәҙер һылтанма ебәрәм.
Һылтанма буйынса күскән Дилә үҙ ҡулдары менән мутлашыусыға “йәшел ут” аса: уның телефоны менән ситтән тороп идара иткән оятһыҙ бәндә былай ҙа осон-осҡа саҡ ялғаған ҡатынды тамсы ла йәлләп тормайынса, кредит һаҙлығына батырып, эҙһеҙ юғала... Бисара ҡатын, алты йөҙ мең һумды ҡалайтып түләйем, тип аҡылдан яҙыр сиккә етеп, шаңҡыуҙан дауаханаға эләгеп, яҡындары ярҙамында көскә кеше булып килә.
Балаларына финанс ярҙам күрһәтергә тырышҡан Рәмзиә лә аҡсалыраҡ эш эҙләгән саҡта муттар тоҙағына ҡаба. “Бәйләнештә” вакансиялар тәҡдим иткән төркөм уны Телеграмға килтерә. “Текә” нефть-газ ойошмаһының кадрҙар бүлеге хеҙмәткәре” (ҡатын кеше), Һеҙҙең кураторығыҙ булам, тип таныша, етди, эшлекле яҙыша. Рәмзиәне, йыйыштырыусы, һаҡсы-контролер вакансиялары бар, тип өмөтләндереп, уның бөтә документының күсермәһен һорап ала, бланк ебәреп, анкета тултырта, тиҙ арала медицина тикшереүен үтергә ҡуша. Рәмзиә, ҙурыраҡ эш хаҡы түләнгән һаҡсы-контролер эшенә әҙерләнеп, түләүле медицина тикшереүен үтә лә, белешмәнең фотоһын уға һала. Бер аҙ ваҡыт үткәс, “кадрҙар бүлеге хеҙмәткәре” шылтыратып, ситтән тороп уҡыу үҙәгендә уҡырға, танытма алырға ҡуша. Уҡыу хаҡы утыҙ мең һум тирәһе була. Рәмзиә, минең ундай аҡсам юҡ, үҙегеҙ түләгеҙ, барыбер мин һеҙгә эшкә барам да инде, эш хаҡынан тотоп алып ҡалырһығыҙ, тигәс, “куратор”, исмаһам, яртыһын түләгеҙ, тип ныҡыша:
– Беҙ ҙә Һеҙҙе бушлай уҡыта алмайбыҙ, ярты сумманы булһа ла, үҙегеҙ түләргә бурыслы.
– Ярай, улайһа яртыһын түләйем, – тип килешергә мәжбүр була Рәмзиә.
– Һылтанма ебәрәм, шундағы реквизиттар буйынса аҡсаны күсерерһегеҙ, – ти “куратор” ҡатын ҡоро ғына.
Рәмзиә онлайн банк аша аҡсаны күсерергә йыйынғас, уға раҫлау коды менән ҡуша иҫкәртеү килә: “Аҡсаны күсерер алдынан тикшерегеҙ. Был, бәлки, мутлашыусыларҙыр”. Һағайған ҡатын Телеграмдағы ойошманың исемен яҙып, интернетта мәғлүмәттәр эҙләп ҡарай ҙа, “кураторға” шылтырата:
– Мин әлегә аҡсаны күсермәнем, сөнки һеҙ, бәлки, аферистарҙыр...
Шуғаса үҙен эре, һалҡын ғына тотҡан “куратор” кинәт ҡайнап-ҡыҙып китә:
– Нишләп беҙ аферист булайыҡ?! Беҙ ҙур компанияның етди бүлеге! Күпме ваҡытымды алдығыҙ! Уҡыу өсөн аҡса күсерәһегеҙме-юҡмы? Юҡ икән, ана, һеҙҙең урынға йөҙ кеше сиратта тора! Икенсе кешене алам!
– Ярай, алығыҙ, – ти уҫал холоҡло Рәмзиә.
Һәм шул мәлдә “куратор” уны эттән алып беткә һалып ҡатлы-ҡатлы итеп һүгә башламаһынмы! Иң йомшағы “аңра тауыҡ” була. Рәмзиә үҙе лә яуапһыҙ ҡалмай, ҡатынды “алыҫҡа” оҙата ла, һөйләшеүҙе өҙөп, ялған “кураторҙы” блокка ҡуя.
– Әлегә мин, еңел ҡотолдом, тиһәм дә, уға бөтә документтарымдың күсермәһен, анкетаға бөтә шәхси мәғлүмәтте яҙып ебәрҙем бит, шуға ла, миңә ҡарата берәй зыян ҡылмаһалар ярар ине, тип бик ҡурҡып йәшәйем, – тип бүлеште ул үҙенең шик-шөбһәләре менән. – Башҡалар минең кеүек хаталанмаһын ине...
Ялған “рекрутерҙар”ҙан башҡа ялған “нотариустар” ҙа йоҡламай, үҙҙәренә ҡорбан эҙләй: баш ҡалала йәшәүсе 75 йәшлек иргә билдәһеҙ ҡатын шылтырата, ул үҙен нотариус тип таныштыра һәм уның исеменән дәүләт хеҙмәтенә тапшырыласаҡ ышаныс ҡағыҙына ҡул ҡуйылыуы тураһында хәбәр итә. Борсолған ир бер кемгә лә бер ниндәй ҙә вәкәләттәр бирмәгәнен белдерә. Шул саҡта ялған "нотариус", был турала мотлаҡ хоҡуҡ һаҡлаусыларға хәбәр итергә кәрәк, ошо номерға шылтыратығыҙ, тип телефон номерын әйтә. Зыян күреүсе ышана һәм, күрһәтелгән телефон номерына шылтыратып, ялған “хоҡуҡ һаҡлау органдары һәм финанс мониторингы хеҙмәткәрҙәре” менән аралашыуҙы дауам итә. Мутлашыусылар бабайҙы, аҡсағыҙҙы аферистар урларға маташа, шуға ла тупланманы ашығыс рәүештә "хәүефһеҙ иҫәпкә" күсерергә кәрәк, тип ҡурҡыта. Пенсионер енәйәтселәрҙең күрһәтмәләрен үтәп, улар әйткән банк иҫәбенә, 2,9 миллион һумдан ашыу аҡсаһын күсерә...
IT-енәйәтселәр балаларға ла бер туҡтауһыҙ ҡармаҡ һала, тоҙаҡ ҡора. Сығарылыш уҡыусылары “Берҙәм һәм төп дәүләт имтихандары өсөн яуаптар бында” тигән иғландарға ҡыҙығып, бәләгә тарып ҡуймаһын. Ундай иғландар артында муттар йәшеренгәнен аңлатығыҙ.
Бынан тыш мутлашыусылар:
– ялған авиабилеттар һатыусы сайттар асҡан;
– суд приставтары исеменән электрон хаттар ебәрә;
– түбән процент ставкаһы менән онлайн кредитты рәсмиләштереү буйынса тәҡдимдәр тарата.
Ниндәй хәлдә лә уяулыҡты юғалтмағыҙ, иғтибарлы булығыҙ һәм шикле һылтанмаларға баҫмағыҙ. Мутлашыу ысулдары тураһында яҡындарығыҙҙы ла иҫкәртегеҙ.
Әйткәндәй
Былтыр илебеҙҙә IT-енәйәтселәрҙең ғәмәлдәренән зыян 156 миллиард һум тәшкил иткән. Һәр һум артында – кеше яҙмыштары...
Баныу ҠАҺАРМАНОВА.
*Исемдәр үҙгәртеп алынды.