Саф мөхәббәт бар бит ул

Мәктәптә Ғашиҡтар көнөнә арналған концерттан һуң ун беренселәрҙә синыф сәғәте үтте.
– Йә, нисек, сара оҡшанымы? – тип килеп инде Мөнирә Мәрҙән ҡыҙы. – Миңә оҡшаны, шәп әҙерләнгәндәр, эйеме?
– Беҙгә лә оҡшаны, бигерәк тә “Мөхәббәт йәшниге”н асҡанда күңелле булды. 
– Күптәрегеҙ “валентинка”лар ҙа алып ҡыуанғандыр әле. Әйҙәгеҙ, ошо теманы дауам итеп, мөхәббәт тураһында һөйләшеп алайыҡ. Хәҙер һеҙ ҙур бит инде. 
Ун беренселәр бер-береһенә ҡарап, йылмайышты. Ҡайһы берҙәре хихылдап көлөп ҡуйҙы. Артҡы партала ултырған Фәнүр менән Рәмиләгә ҡарап алдылар. Ике йылға яҡын дуҫлашып йөрөгән был икәү бер нәмә лә һиҙмәмешкә һалышҡан булды.  
– Эй-й, Мөнирә Мәрҙән ҡыҙы, бармы һуң ул мөхәббәт тигән нәмә? Мин, мәҫәлән, ышанмайым. Ысын ир-егеттәр юҡ ул хәҙер. Йыйын булдыҡһыҙҙар, ҡулдарынан бер эш килмәй, компьютерҙан айырыла алмайҙар. Матур итеп ҡыҙҙар артынан ҡарап йөрөй ҙә белмәйҙәр бит. Китапта уҡыған, киноларҙа күргән батыр егеттәр ҡайҙа ул?– тип шунда уҡ ярһып сыҡты Ләйсән.
– Эйе, элек егеттәр яратҡан ҡыҙҙары өсөн утҡа-һыуға инергә әҙер булған, ә хәҙер... – тип уның һүҙен Мәликә ҡеүәтләргә генә тотонғайны, яйлап ҡына Мансаф урынынан тороп баҫты.
– Мин һеҙҙең менән ниндәйҙер кимәлдә килешәм. Ләкин беҙҙең нәзәкәтле гүзәл зат үҙен нисек тота һуң? Ҡайҙа ул Аҡйондоҙҙар, Ләйләләр, Зөһрәләр?.. Ана, Аҡйондоҙ Мәрәһимен ситтән генә күрер өсөн дә ниндәй михнәттәр аша үтергә риза була. Хәҙер шундайҙар бармы? 
– Бар, минең атайым менән әсәйем, – тип ҡушылды Әлфирә. – Улар мәктәптә уҡығанда уҡ дуҫлашып йөрөгән. Әсәйем атайымдың әрме хеҙмәтенән ҡайтыуын көтөп алған.  Чечняла бер аяғын юғалтып ҡайтһа ла, уны бер кемгә лә алыштырмай. Икенсе егеттәр ҙә дуҫлыҡ тәҡдим иткән, ләкин ул мөхәббәтенә хыянат итмәй. Әле лә уларҙың бер-береһенә булған мөнәсәбәтенә һоҡланмау мөмкин түгел. Ундай ғаиләлә балаларҙың да бәхетһеҙ булып үҫеүе мөмкин түгел.
– Һиңә рәхәт. Бына минекеләр ҙә, моғайын, бер-береһен яратышып өйләнешкәндер. Хәҙер, ана, эт менән бесәй кеүектәр. Көн дә иреш, талаш. Атай эсеп ҡайта ла әсәйҙе йәберләй башлай. Ошомо мөхәббәт? Ғаилә ҡорһам, әсәйемде үҙемә генә алып ҡайтып ҡарар инем. Балаларым да улай интегеп йәшәмәйәсәк, – тине лә Таһир йүгереп сығып китте.  
Әле генә геү килеп торған синыф бүлмә­һендә тынлыҡ урынлашты. Мөнирә Мәрҙән ҡыҙы тороп баҫып, бер аҙ тәҙрәнән тышҡа ҡарап уйланып торҙо ла:
– Бар ул мөхәббәт, балалар. Сөнки унһыҙ йәшәү мөмкин түгел, – тип ҡуйҙы. – Хәҙер мин һеҙгә бик матур бер мөхәббәт тарихын һөйләйем. Тыңлайһығыҙмы?
– Һөйләгеҙ, һөйләгеҙ, – тине ҡыҙҙар, егеттәр бер тауыштан.
...Уларҙың йәшлеге минең күҙ алдымда үтте. Икеһе лә сибәр, килмәгән яҡтары юҡ. Ҡыҙҙың исеме Ләйлә. Шуғамы, Саматына ла Мәжнүн ҡушаматы тағылды ла ҡуйҙы. Бер-береһенә булған мөхәббәттәре лә Ләйлә менән Мәжнүндекенән һис кәм булмағандыр. Урамдан был икәүҙең атлап үткәнен бөтәһе һоҡланып ҡарап ҡала торғайны. Иплелек­тәрен әйт әле һин уларҙың. Ә парлашып бейеүҙәре һуң!.. Клубта гармун тауышы ишетелеү менән Самат ағай  төшөп тә китә, шунда уҡ ҡаршыһына, күбәләк һымаҡ осоп, Ләйлә апай килеп баҫа. Был ваҡытта башҡа берәү ҙә бейемәй. Баҙнат итмәйҙәр.
Мәктәп йәшенән дуҫлашып йөрөгән йәштәр, уҡыуҙы тамамлағас, икеһе лә һөнәр алырға баш ҡалаға юлланды. Самат ағай урман хужалығы техникумын һайланы. Ләйлә апай – тегенсе һөнәрен. Электән тегергә ярата торғайны шул. Беҙгә ниндәй генә итәктәр, күлдәктәр тегеп кейҙермәне! Ялға матур итеп ауылға бергә ҡайта торғайнылар. Йәше еткәс, Самат ағайҙы әрме сафына алдылар.   Ләйлә апай тегенсе һөнәрен үҙләштереп, алыҫ райондарҙың береһенә практика үтергә китте.  
Уны яңғыҙ  йәшәгән бер инәйгә фатирға индерәләр. Үҙе һылыу, үҙе уңған ҡыҙҙы хужабикә шунда уҡ үҙ итә. Үҙенең балалары ситкә таралғанлыҡтан, ҡыҙы һымаҡ күрә. Аралашырға яратҡан был һөйкөмлө ҡыҙ менән һөйләшеп һүҙҙәре бөтмәй. Һәйбәт, йәндәй күреп яратҡан егете барлығын белеп:
– Уның үҙенең бына тигән егете бар, йөрө­мәгеҙ буталып, – тип ҡыҙ менән танышырға теләгән егеттәрҙең береһен дә өйөнә яҡын килтермәй, ҡыуып ебәреп кенә тора. 
“Клубҡа ла сыҡмай, исмаһам, оҙатып барырға мөмкинлек тейер ине”, – тип егет­тәргә уфтаныуҙан башҡа сара ҡалмай. Бергә эшләгән ҡыҙҙары күпме генә саҡырмаһын, ризалашмай. Өҙөлөп Саматынан хәбәр көтә, аҙаҡ төндәр буйы яуап яҙа. Һағыныуына түҙер сиге ҡалмай. Етмәһә, сит-ят ерҙә бер үҙе. Үҙ яғында, дуҫ-иштәре янында еңелерәк булыр ине лә бит. Нимә тип шул тиклем алыҫҡа сығып китмәк  булғандыр? Өфөлә лә ҡалыр­лығы бар ине бит... 
 Бер заман һалдатынан хаттар ни өсөндөр һирәгерәк килә башлай. Улары ла ҡоро ғына. Ныҡ ҡыйын булһа ла, донъяның ни эше юҡ, ваҡыты етмәйҙер, тип Ләйлә үҙен йыуатырға тырыша. Май байрамы алдынан була был хәл. Уны оҡшатып йөрөгән Әхәт исемле егет, Ләйләнең ауылға ҡайтырға йөрөгәнен ишетеп, нисек тә бында ҡалдырырға тигән уй менән ҡыҙҙың янына һөйләшергә килә. Уның үҙенә ҡарата битараф икәнлеген белһә лә, шайтан ғына өмөтһөҙ, тип яҙмышын һынап ҡарарға уйлай. Кем белә, бәлки...
–Ҡал инде, йәштәр менән бергәләп “Ҡарға бутҡаһы”на  сығырбыҙ, – тип тубыҡланып ҡаршыһында торғанда ғына ишек асылып китә һәм һалдат кейемендәге кеше пәйҙә була. 
– Самат! Ни эшләп өндәшмәй-нитмәй генә килеп сыҡтың. Сюрприз эшләргә уйланыңмы? – тип егетенә барып һарыла, күңелендә бер ниндәй шик йөрөтмәгән Ләйлә. Ләкин Самат еңелсә генә уны этеп, ҡулдарын иңенән һыпырып төшөрә.  
Ләйлә мөлдөрәп һөйгәненең күҙҙәренә ҡарай: “Нимә булды, йәнем, әйт. Хаттарың да һирәгәйҙе һуңғы арала...”
– Иптәштәр дөрөҫ яҙған икән. Ауылда ла егеттәр клубтан оҙатып ҡуйған үҙеңде. Бында ла тик ятмайһың. Маладис, ә мин уларға ышанмағайным. Үҙең менән һөйләшергә, аңлашырға теләнем. Бында нимә тиһең инде, барыһы ла аңлашылып тора.
– Уның бер ғәйебе лә юҡ. Мин... – Әхәт нимәлер әйтергә өлгөргәнсе, ишекте шарт ябып, Самат сығып та китә. 
Кеше һүҙе кеше үлтерә, тигәндәре дөп-дөрөҫ. Ҡыйын була Ләйлә апайға. Ул ауылға ла ҡайтмай, бында ла йәштәр менән яланға сыҡмай. Йүнләп ашамайынса, эсмәйенсә байрамды бүлмәһендә бикләнеп үткәрә. Кем белә, бәлки, шунда ғорурлығын еңеп ҡайтһа, һәйбәтерәк булыр ине. Нисек булһа ла күрешеп аңлашырҙар ине. Юҡ шул. Йәш саҡ, барыһын да аңлап бөтмәйһең.
Аҙаҡтан әллә күпме хат яҙып ҡарай, улар яуапһыҙ ҡала. Һалдатынан хаттар бөтөнләй килеүҙән туҡтай. Эштә бер нәмә булмағандай йөрөһә лә, иламай ҡалған төндәре һирәк була уның. Йә, бер ғәйепһеҙ көйөңә яла яҡһындар әле. Самат та инде, егет башы менән шулай ҡыланмаһа ла булыр ине. Анау тиклем ерҙән килеп етеп, һөйләшмәй-нитмәй ҡайт та кит. Яратыуы шул сама булғандыр. 
Көндәрҙән-бер көндө Ләйләне был һоро тормош ялҡыта. “Нимә эшләп ултырам әле мин, дүрт мөйөштө һаҡлап, нимә көтәм? Барыһы ла бөттө бит инде”, – тип йәштәр менән бергә киске уйынға сыға. Элеккесә рәхәтләнеп бейеп, күңел асып ҡайта. 
Шулай артынан бер тотам ҡалмай йөрөгән Әхәткә лә бер көн килеп бәхет йылмая. Бер йылға яҡын дуҫлашып йөрөгәс, өйләнешеп тә ҡуялар. Әхәт алама кеше булмай. Ләйләһе өсөн өҙөлөп тора.  Тик... Ләйлә апай нимәләр генә кисерҙе икән был ваҡытта? Әхәткә бит яратмайынса сыға. Кеше йәшәй-йәшәй бер-береһенә өйрәнә, барыһына ла күнә, тиҙәр. Аҙаҡ, балалар тыуғас, шуларға әүрәйһең. Ләйлә апай ҙа шулай иткәндер инде. 
...Бер ваҡыт магазинға китеп барһам, күпергә етәрәк, ҡаршыма йәш кенә ир менән ҡатындың килгәнен күреп ҡалдым. Беҙҙең ауыл кешеләренә һис тә оҡшамаған. Ҡатыны бигерәк сибәр күренә, нәзәкәтле итеп кейенгән. Һомғол буй-һыны, матур баҫып атлап килеүе әллә ҡайҙан иғтибарҙы йәлеп итте. Беҙҙең ара яҡынлашҡандан-яҡынлаша. Эргәгә килеп етер саҡта ғына таныш йөҙҙө шәйләп ҡалдым. Ләйлә апай бит! Тегеһе ирелер инде. Мине күргәс тә танып ҡалып, Ләйлә апай ҡаршыма йүгереп килде лә ҡосаҡлап өйрөлтә башланы. 
– Эй, туғанҡайым, һине лә күрер көндәр бар икән. Әйҙә, беҙҙең менән. Тауға менеп, ауылды өҫтән бер ҡарайыҡ әле. Шул тиклем һағындырған, – тигәйне, эйәреп киттем дә барҙым.
Яҡын кеше булды ул беҙҙең өсөн. Яратҡан апайыбыҙ менән бер туғандар кеүек булдыҡ. Әсәйемдәр эш менән ҡайҙалыр китһә, күҙ-ҡолаҡ булырһың, тип  гел уны ҡалдыра тор­ғайнылар. Әлегеләй хәтеремдә, мал-тыуарҙы ҡараштырып, тәмле итеп ашарға бешерер ине. Аҙаҡ Самат ағай килеп етә. Бергәләп киске аш ашайбыҙ ҙа, улар клубҡа сығып китә. 
Хәтирәләргә бирелеп килә торғас, Ләйлә апайҙың ҡапыл ғына туҡтап ҡалыуына терт итеп ҡалдым. Алға ҡараһам, Самат ағай тора. Бағана кеүек бер урында ҡатҡан да ҡалған. Икеһе лә бер-береһенә ҡарап тик торалар. Минең йөрәк дөп-дөп тибә башланы. Хәҙер нимә булыр икән? Ләйлә апайҙың ире лә эштең ниҙә икәнлеген һиҙеп, алғараҡ атланы. Уны шул тиклем ныҡ күрә алмаһам да, аҡыллы кеше икән, тип уйлап ҡуйҙым. Былар шулай күпме торғандыр, әйтә алмайым. Аңына башлап Самат ағай килде. Ул Ләйлә апайға яндырып бер ҡараны ла ҡапыл боролоп, магазинға инде лә китте. Исмаһам, иҫәнләшмәне лә.  Ләйлә апайҙың күҙҙәренән субырлап йәш аға. Тауышланмай, шым ғына илай. Яйлап баҫып тауға үрмәләйбеҙ. Мин уның ҡулынан етәкләп алдым. Тауҙың түбәһенә етәрәк:
– Ләйлә, бына күпме сәскә йыйҙым үҙеңә, – тип ап-аҡ тештәрен йылтыратып, ҡаршыбыҙға ире йүгереп килеп етте. 
– Рәхмәт, – тип гөлләмәне алды ла Ләйлә апай атлауын дауам итте. Ана шунда ул  барыһын да һөйләне лә инде. Мин дә бәләкәй бала түгел, педагогия училищеһының икенсе курс студенты. Әллә ниндәй кәңәш бирә алмаһам да, кешене тыңлай беләм. Ә Ләйлә апайым күңеле булғансы һөйләне лә һөйләне.
Кискеһен клубҡа сыҡтым. Йәштәр вальс әйләнә. Бер ваҡыт гармунсы бейеү көйөнә күсте. Ни ғәләмәт, Самат ағай килеп төшмәһенме? Ҡатынын, бәләкәй балаһын ҡалдырып килгәненә аптыраным. Артабан нимә булды, тиһегеҙме? Ҡаршыһына әллә ҡайҙан Ләйлә апай килеп сыҡты. Ҡайҙа торған һуң ул? Ни эшләп күрмәнем мин уны? Алдан һөйләш­кәндәр, тиерһең. Икеһенә лә Хоҙай Тәғәлә үҙе һиҙҙер­гәндер, моғайын. Ҡайһылай матурҙар, шул тиклем пар килһендәр әле... Бер кемгә иғтибар ит­мәйенсә ныҡ бейе­неләр, нәҡ йәш ва­ҡыттарындағы кеүек. Бер заман Ләйлә апай ҡапыл ғына туҡтап ҡалды. Шунан Самат ағайҙың ҡар­шыһына баҫып, күҙ­ҙә­ренә туп-тура ҡа­раны ла атылып ишек­тән сы­ғып йүгер­ҙе.  Самат ағай тағы ла таш баға­налай ҡатты ла ҡал­ды. Мәжнүн. Ә минең ныҡ итеп илағым килде.   
Хәҙер улар өлкән кешеләр инде. Тик бергә генә була алманылар. Үкенесле. Самат ағай өсөн бигерәк тә. Теге хат яҙған дуҫы бергә ҡунаҡта ултырған саҡта шаңҡытҡыс хәбәр әйтеп, уның йөрәгенә мәңге уңалмаҫлыҡ яра һала. “Ләйлә һинеке лә, минеке лә була алманы бит әй. Үҙемдеке итәм, тип теге ваҡыт алдап яҙғайным мин һиңә”, – тигәс, нисек һикереп тороп яғаһынан бөрөп алғанын һиҙмәй ҙә ҡала. Була бит шундай хәшәрәттәр. Самат нисек кәрәк шулай сығып китә лә башҡаса инмәй. Дуҫы мәңгелек дошманына әйләнә.
 Ләйлә апай ауылға һирәк ҡайтты. Ә “Мәжнүн”е уның иң яҡын әхирәте Динәгә өйләнде. Бының үҙенә күрә сәбәбе лә бар ине. Ләйләнең кейәүгә сыҡҡанын ишеткәс тә үҙенең хатаһын аңлағайны инде ул, тик һуң ине.  Әхирәте янына бер булмаһа, барыбер бер килер, тигән өмөттә йәшәне. Килде ҡәҙерле кешеһе уларға, хатта бер нисә тапҡыр. Саматтың янында ғына баҫып торҙо. “Ниңә ул аҙымға барҙыҡ инде?  Һинең менән бергә нисек бәхетле булыр инек”, – тип әйткеһе килде. Тик бер ни ҙә ҡылып булмай ине шул. Ләйләнең дә нимәлер һөйләгеһе килгәне күренеп тора. Их... 
Динә яҡын әхирәтенән ирен бер ваҡытта ла көнләшмәне. Ниндәйҙер кимәлдә уға хатта рәхмәтле лә. Ләйләнең әхирәте булмаһа, Самат үҙенә өйләнмәҫ тә ине, бәлки. Иң мөһиме – ул бәхетле. Ләйләгә белдермәһә лә, егетте Динә һәр ваҡыт оҡшатып йөрөнө. Ә ул уйламағанда, яҙмыш ҡушыуы менәндер, үҙенә өйләнде лә ҡуйҙы. Самат һәйбәт ир булды, эстән һыҙғандыр ҙа инде, ләкин уның алдында бер ваҡытта ла Ләйләне һөйләп, йәнен үртәмәне.   
Ләйлә апай ғына йәл. Бер-береһен өҙөлөп яратҡан парҙар бергә була алмай, тип әйтеүҙәре дөрөҫ. Үкенесле, ә шулай ҙа ҡайҙалыр үҙеңде йәнеңдәй күреп яратҡан, һинең турала уйлап йөрөгән кешеңдең барлығын бөтә йөрәгең менән тойоп йәшәү үҙе бәхет түгелме? Ул да һәр кемгә тәтемәй. Был донъяға бер тапҡыр ғына килгәнбеҙ, үкенескә ҡалмаһын, тип улар бергә лә була алыр ине, ләкин был аҙымға барманылар. Балаларын етем иткеләре килмәне. Уның ҡарауы, бер-береһенә булған яҡты хистәрен ғүмер буйы тап төшөрмәйенсә һаҡлай алдылар. Саф мөхәббәт бар бит ул...
Бына шулай, балалар. Хәҙер ысын һөйөүҙең барлығына ышанаһығыҙмы инде? – тип Мөнирә Мәрҙән ҡыҙы тып-тын ҡалған балаларға һораулы ҡарашын төбәне. 
Ун беренселәр ни әйтергә лә белмәне. Апайҙарының һөйләгәндәре барыһын да тетрәндергәйне. Был матур ҙа, үкенесле лә мөхәббәт тарихының дауамын белергә теләгәндәй, урындарында ҡымшанмай ултыра бирҙеләр. 
– Апай, һеҙгә уларҙың артабанғы яҙмышы билдәлеме? – тип  ҡыҙыҡһынды бер аҙҙан Рәмилә, башҡаларҙың уйын ҡеүәтләгәндәй.
– Әлбиттә. Хәҙер улар олатай-өләсәй булып бөткән инде. Һеҙ ҙә уларҙы беләһегеҙ. Көн дә тиерлек үҙҙәрен күреп тораһығыҙ.
– Нисек инде?
– Уйлап ҡарағыҙ һуң, – тине уҡытыусы, мут ҡына  йылмайып.
Шунда ғына балалар ауылдарындағы Самат бабай менән Динә әбейҙе иҫтәренә төшөрҙө. Бына кемдәр булған икән бөгөнгө әңгәмәнең геройҙары. Апайҙары һөйләгән ваҡытта береһенең дә башына килмәһенсе әле.  
– Бәлки, киләһе синыф сәғәтенә үҙҙәрен саҡырырбыҙ? 
– Әйҙәгеҙ, саҡырайыҡ! – тине балалар бер тауыштан.
Шул ваҡыт, дәрес тамамланыуын белдереп, ҡыңғырау шылтыраны. Уҡытыусыларын мөкиббән китеп тыңлаған ҡыҙҙар, егеттәр  таралышырға ашыҡманы. Барыһының да күңелен әллә ниндәй хис-тойғолар биләп алғайны.   

Венера.