+30 °С
Болотло
Махсус биттәр
6 Февраль 2021, 04:53
Франция башҡорто
Алыҫ Европа илендә йәшәүсе Джонатан Ишмөхәмәтов үҙ шәжәрәһен яҡшы белә һәм үҙен, ауыҙ тултырып, башҡорт тип йөрөтә Тарихи хәтерҙе, ҡарт олатаһы һөйләгәндәрҙән телдән-телгә күсеп килгән йолаларҙы, кәсепте һәм ғөрөф-ғәҙәтте тергеҙгән шәхесте нисек хөрмәт итмәҫкә мөмкин?! Ул үҙ ғүмерендә Башҡортостанды ни бары бер тапҡыр ғына килеп күргән, башҡорт телен белә, үҙенең “Эколь Ишмөхәмәтов” (Ecole Ichmoukametoff) тип аталған ферма-йәйләүендә тирмә ҡорған, уны милли стилдә биҙәгән, килгән ҡунаҡтарҙы яратҡан ризығы – бишбармаҡ менән һыйлай, баллап самауыр сәйе эсерә һ.б. Хужа йылҡысылыҡ, малсылыҡ һәм һунарсылыҡ менән шөғөллөнә. Быуындар сылбыры өҙөлмәһен, тип йән атҡан Джонатан Чедер-Ишмөхәмәтов кеүек, ата-бабаһының эҙен юллап, тарих төпкөлөн байҡаған замандаштарыбыҙ булғанда, шөкөр, милләт ағасы ҡоромаҫ. Джонатан шәжәрәһен яҡшы белә һәм үҙен, ауыҙ тултырып, башҡорт тип йөрөтә. Әйткәндәй, һөнәре буйынса ул – этнолог, Дидро исемендәге Париж университетын тамамлаған.
Кем һин,
Джонатан?
– Ата-бабам башҡорт ере аша уҙған бик боронғо Ебәк юлы һаҡсылары булған, – тип һөйләй Джонатан. – Архив документтары буйынса, нәҫел-нәсәбемдең тамыры Учалы районының Һөйөндөк ауылына барып тоташа. Бер нисә быуын олатайым Урал аша үтеп, Волга йылғаһына табан һуҙылған юл арауығында каруандарҙың хәүефһеҙлеген тәьмин иткән. XIX быуат аҙағында Һөйөндөк ауылынан көньяҡтараҡ улар Ишмөхәмәт тип аталған ауылға нигеҙ һалған. Мин үҙемде ғорур рәүештә, башҡорт казактары нәҫеленең етенсе быуыны, тип йөрөтәм. Сөнки 1812 йылда 1-се башҡорт полкы составында һуғышҡан бабам Бүләк император указы менән сотник (кесе командир) дәрәжәһенә лайыҡ тип табыла.
Джонатан Ишмөхәмәт ауылы хаҡында теүәл генә мәғлүмәткә эйә булмағанға күрә ауылдың әлеге ваҡытта ҡайһы районға ҡарауы хаҡында баш ваттыҡ. Картанан ҡарағанда, ул Федоровка районына ингән кеүек. Тик тарих фәндәре кандидаты, Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәгенең өлкән хеҙмәткәре, тыуған районы хаҡында тарихи китап әҙерләүсе Шамил Иҫәнғолов был фаразды инҡар итте. Уның фекеренсә, Федоровка районының Ишмөхәмәт ауылынан сыҡҡан бындай шәхестәр юҡ. Джонатандың, артабан ата-олатайҙарым Ырымбурға күсеп китә, ә әлеге ваҡытта Ишмөхәмәттең нигеҙе, бәлки, ҡороғандыр, тип әйтеүен иғтибарға алып, был ауыл Хәйбулла районына ҡарайҙыр, күрәһең, ә карта менән бер аҙ яңылышҡан, тип уйларға мөмкин. Тарихсыларға был йәһәттән тикшеренергә һәм милләттәшебеҙгә ярҙам итергә урын бар.
Ишмөхәмәтовтарҙың шәжәрәһе былай дауам итә: Бүләк – Әхмәт – Азамат – Артем (башҡортса Arkhtiam – Әрхәм?). Артем иһә Джонатандың ҡарт олатаһы булып сыға. Заманында ул 2-се Ырымбур казак полкында хеҙмәт итә.
Аҡ эмиграция –
илебеҙҙең
фажиғәһе
Артем Ишмөхәмәтов – революциянан һуң сит илгә ҡасырға мәжбүр булған бик күп милләттәшебеҙҙең береһе. Рус-япон кампанияһында, Беренсе донъя һуғышында ҡатнашҡан, Граждандар һуғышы осоронда аҡ армия составында һуғышҡан башҡорт казагы 1921 йылда барон Врангель флотилияһы менән бергә Тунисҡа йөҙөп килә. Тап ошо осорҙағы аҡ эмиграция арҡаһында Рәсәй иле йөҙәр меңләп ул-ҡыҙынан яҙа. Революциянан, Граждандар һуғышынан һәм большевиктар террорынан ҡасып, аҡыллы, зыялы һәм талантлы кешеләр тыуған илен ташлап китергә мәжбүр була. Хатта, донъя тарихында булмағанса, тотош ҡораллы армия ҡаса!
Беҙ бала саҡта, “аҡтар” – насар, ә “ҡыҙылдар” – яҡшы, тип өйрәткән тарих дәрестәрендә сит илгә ҡасҡан эмигранттарҙы енәйәтселәргә тиңләнек. Уйлап ҡараһаң, совет заманында мыҫҡыллап телгә алған “аҡтар” яғында “аҡ” Рәсәй – мәҙәниәтле, һәләтле ҡәүемдәр һәм белемле дворяндар, шул иҫәптән башҡортомдоң да аҫылдарҙан аҫыл уландары булған. Уларҙы сит илдә бер кем дә ҡолас йәйеп ҡаршы алып тормаған, әлбиттә. Эмигранттар бөлгөнлөккә төшөп, нужа күреп, ҡара тире сыҡҡансы бил бөгөп йәшәгән. Бик күптәре аҡтыҡ һулышына тиклем өмөтөн өҙмәйенсә, Рәсәйгә ҡайтыу хаҡында хыялланған.
Әйткәндәй, Артемдың бер туған ҡустыһы Мирт (Мират) Башҡорт ғәскәре сафтарында һуғыша. Ул 1920 – 1922 йылдарҙа ғәскәр һалдаттары менән бергә Алыҫ Көнсығыштағы аҡ эмиграцияға ҡушылырға һәм Ҡытайҙа йәшәргә мәжбүр була.
Ағалы-ҡустылы Ишмөхәмәтовтарҙың яҙмышы, ысынлап та, ғибрәтле һәм һәр кемде уйға һалырлыҡ. Иң һоҡландырғаны – уларҙы тарихтың уҫал елдәре һындыра алмаған, ирҙәр аяуһыҙ осор һынауҙары алдында юғалып ҡалмаған.
Сит илдә үҙ
заводын аса
Артем Тунисҡа килеп еткәс, урындағы байҙың поместьеһында ат ҡараусы булып эшләй. Аттарҙы яҡшы аңлаған хеҙмәтсеһенә хужа иң яҡшы тоҡомло йылҡыһын ышанып тапшыра. Уңған ат ҡараусы, тип характеристика ла яҙып бирә. Ир ярты йылда Францияға билетҡа аҡса йыя. Был ваҡытта Артемға 43 йәш була. Марсель ҡалаһына килгәс, рус общинаһында йәшәй. Тиҙҙән Нормандия металлургия заводына эшкә бара. Булдыҡлы ир күпмелер ваҡыттан сыр ҡайнатыу буйынса үҙенең эшен дә асып ебәрә. Ләкин 1941 йылда был заводты фашистар баҫып ала. Артем бынан һуң да юғалып ҡалмай, бер аҙҙан сусҡа үрсетә башлай. Бер юлы Версалдең рус кадет мәктәбендә хәрби консультант булып эшләй. Шулай уҡ Рус патриоттары союзының һәм Францияны азат итеү буйынса ҡаршылыҡ хәрәкәтенең әүҙем ағзаһы ла була. Джонатан ҡарт олатаһының ағзалыҡ билеты һәм башҡа документтарын әле лә ҡәҙерләп һаҡлай.
Артем Украина казагы ҡыҙы, сығышы менән Польшанан булған Исидораға өйләнә. Был никахта ике ул һәм ике ҡыҙ, шул иҫәптән Джонатандың өләсәһе Мария (Майя) донъяға килә. Артем 1946 йылда яҡты донъя менән хушлаша.
Ә Мирт, Ҡытайҙан һуң Ҡаҙағстанда йәшәп, 2008 йылда баҡыйлыҡҡа күсә. Джонатан менән ғүмеренең аҙағына тиклем йылы бәйләнештә була. Башҡорттар хаҡында төп мәғлүмәтте – тарихты, мәҙәниәтте һәм йолаларҙы тап ул еткерә, шул иҫәптән башҡорт телендә һөйләшергә лә өйрәтә. “Тик беҙ бабайым менән иҫкесәрәк аралаштыҡ, ғәрәп алфавитында яҙыштыҡ”, – тип хәтерләй ейәне.
Исеме ят һәм бер нисә ҡан ҡушылғанға күрә геройыма дин тураһында һорау бирмәйенсә түҙмәнем. Ул үҙенең мосолман булыуын йәшермәне. Быға һис тә ғәжәпләнәһе юҡ, олатаһы Мөхәммәт Бендеддуш (Майяның ире) – Алжир иленең бик боронғо һәм күренекле дини тоҡомонан. Ғаиләлә ғәрәп телендә яҙып ҡалдырылған һәм быуындан-быуынға тапшырылып килгән шәжәрә менән айырыуса ғорурланалар. “Ҡайҙан килеп сығыуыбыҙҙы белеү үтә мөһим”, – ти рухи үҫешкә һәм физик камиллыҡҡа ынтылған Джонатан Ишмөхәмәтов.
... Ир тарихи ғаилә китабы менән алты айлыҡ ҡыҙын таныштыра башлаған да инде. Киләсәктә гүзәл тәбиғәтле Урал буйҙарын төйәк иткән, заман дауылдарына бирешмәгән, үҙ йөҙөн юғалтмаған башҡорттары менән был бала, һис шикһеҙ, ғорурланасаҡ һәм шәжәрә ағасын төҙөүҙе дауам итәсәк!
Фото: Т,Аманов.
