"Үҙемде шиғырҙарым менән имләйем..."

– Фирүзә апай, һеҙҙең өсөн нимә ул шиғриәт? Ҡулығыҙға ҡәләм алғанда үҙегеҙгә ниндәй маҡсат ҡуяһығыҙ?
– Тәү сиратта, башымдағы фе­керемде, күңелдәге хис-той­ғоларҙы ҡағыҙға теркәп ҡуйыу теләге уяна. Тик уларҙы баш­ҡаларға көсләп тағырға уйла­майым. Кемдәргә оҡшай, ауаздаш – уҡый, үҙҙәренә кү­сереп ала. Оҡшатмағандар урап үтәлер, моғайын.
Йыш ҡына үҙемде шиғырҙарым менән имләйем. Ауыр саҡта, ғә­ҙел­һеҙлек менән осрашҡанда ҡулға ҡәләм алам да, шиғыр яҙып күңелемде тынысландырам. Үҙем­де-үҙем йыуатып, әүрәтеп, селпәрәмә килгән йәнемде ки­ренән киҫәкләп-киҫәкләп йыйып алам. Күңелем киләсәккә өмөт менән мөлдөрәмә тула. Шул ышаныс булмаһа, артабан нисек йәшәргә һуң? Үҙемде шулай ышандырам, өгөтләйем һәм алға табан әйҙәйем. Һәм шуны ла әйтер инем: әгәр бөтәһе лә үҙ-үҙен шулай имләй, йыуата белһә, донъя бәхетлеләр менән тулыр ине. Тик ниңәлер кешеләр бә­хетһеҙ булырға ярата. Уларҙы йәлләйҙәр бит, әллә шуғамы икән? Меҫкен, бәхетһеҙ булып күренергә ты­рышҡандар күп. Бәхетле бу­лырға теләгәндәр ул бәхетте күбеһенсә үҙҙәре үк әүәләй бит.
– Бер нисә көндән һеҙ 65 йәшлек юбилейығыҙҙы билдә­ләйһегеҙ. Ҡатын-ҡыҙҙың еләк мәле, тип 45-те әйтәләр. Ә бына һеҙ үҙ йәшегеҙҙе нимә менән сағыштырыр инегеҙ?
– Шул еләктән ары китмә­гән­мен шикелле (көлә – авт.). Иң матур мәлем кеүек. Күңел ҡар­таймай, тигәндәре шулай бу­лалыр. Аяҡ­тар – атламай, телдәр әйләнмәй башлаһа, бәлки, шул саҡта ҡартлыҡ килеүенә ыша­нырмын. Ә әлегә үҙемде йә­шәлгән ғү­меремә ҡарата йә­шерәк тоям. Был бөтә кешегә лә хас күре­нештер ул. Бер кем дә үҙен, ҡартмын, тип әйтергә те­ләмәйҙер.
– Үҙем өсөн йәшәр мәл етте, тиергә теләйһегеҙме?
– Ҡатын-ҡыҙ бер ваҡытта ла үҙе өсөн генә йәшәй алмай. Минең өсөн тәүге урында һәр ваҡыт ғаиләм булды һәм буласаҡ. Хәҙер инде хаҡлы ялдамын. Шуға күрә, икенсе урынға үҙемдең теләк­тәрем, бойомға ашмаған хыял­дарым күсте. Элек эш менән иғтибар биреп еткермәгән ижадымды үҫтереү мөмкинлеге бар. Кон­церт-театрҙарға йөрө­йөм. Донъя күрергә хыял­лана инем, хәҙер, мөмкинлек булһа, сәйәхәт итәм. Тыныс, яр­һыуҙарһыҙ, юғалтыуҙарһыҙ ғына, һәр көнгә шатланып йәшәгем килә. Иртәгә нимә булырын бер кем дә белмәй. Шуға күрә бөгөнгө көн менән, шөкөр итеп ғүмер итәм. Шундай йәшкә еткәнмен. Бә­хетһеҙлек юҡ икән, тимәк, беҙ бәхетлебеҙ. Ошоноң ҡәҙерен беләйек.
– Ә юбилейығыҙға ҡарата нин­дәй мәҙәни һәм әҙәби саралар үткәрергә ниәт­ләй­һегеҙ? Әҙә­биәт һөйөүсе­ләрҙе яңы китап менән шатланды­раһығыҙмы?
– Төп сара – 25 февралдә Хө­сәйен Әхмәтов исемендәге Баш­ҡорт дәүләт филармония­һының ҙур сәхнәһендә үтәсәк “Ке­ше­ләргә һоҡланам” тип аталған ижад кисәһе. Ул концерт фор­матында үтәсәк. Унда минең шиғырҙарым, уларға ижад ител­гән йырҙар яңғыраясаҡ. Башҡорт эстрадаһының 30-ға яҡын йырсыһы ҡатнаша. Ә 13 мартта иһә үҙем ғүмер иткән Ҡыр­мыҫҡалы районының Иҫке Бәпес ауылында ижад кисәһе ойош­торола. Шулай уҡ тыуған яғымда – Баймаҡ үҙәк китап­ханаһында һәм Сыңғыҙ, 1-се Этҡол ауыл­дарында осрашыу­ҙар үтәсәк, Алла бойорһа.
Әлеге мәлдә “Яратам” тип аталған өр-яңы китабым сы­ғырға әҙерләнә. Башҡаларҙан айыр­малы рәүештә, уға проза әҫәр­ҙәрем тупланған. Кем белә, бәлки, китап донъя күргәс, йыйын­тыҡтың исем туйын да үткәрербеҙ.
– Шиғриәттән прозаға күсе­үе­геҙ нисек булды? Нимә этәрҙе?
– Иң беренсе тормошта ос­ра­ған һәм күргән ҡыҙыҡ хәлдәрҙе, ваҡиғаларҙы үҙем өсөн теркәргә тырыштым. Атайым менән әсәйемдең һөйләгәндәрен дә ҡағыҙға төшөрөргә, мәңгеләш­терергә уйым бар ине. Тәүге әҫәрҙәрем шулай тыуҙы. Донъя­ла күп ваҡыт ғәҙелһеҙлек менән осрашабыҙ. Ошо ғәҙел­һеҙлек, ниндәйҙер енәйәт үҙенә те­йешле язаһын алмаһа, кү­ңелдә риза­һыҙлыҡ тойғоһо уяна. Ә улар барыбер ҙә язаһын алырға тейеш бит. Әҫәремдә булһа ла ғәҙеллекте өҫтөн итеп, яуыз­дарға яза биреп, күңелемде тынысландырып ҡуям. Изгелек, дөрөҫлөк еңергә, яратҡандар ҡауышырға, ғәҙеллек тантана итергә тейеш тә баһа! Хикә­йәләрем күп түгел, тиҫтәгә яҡын ғына. Яҙыла башланып та яҙы­лып бөтмәгәндәре бар.
– Әле үҙегеҙҙе кем итеп тоя­һығыҙ: шағирәме, прозаикмы?
– Үҙемде ҡулсыр бала кеүек тойоп китәм. Барыһын да тотоп ҡарағым, тәмләгем, эшләгем килә. Уйларға, ҡурҡырға ваҡы­тым юҡ. Башымды алйотҡа һалам да, уйлағанымды, алдыма ал­ғанымды эшләп ҡарайым. Прозаға, сатираға тотоноп ҡа­рауым да шунандыр. Үҙемде, әлбиттә, шағирә итеп тоям. Әммә башҡаларын да “татып” ҡарарға мөмкин бит.
– Тәнҡит, кеше һүҙе күңе­ле­геҙҙе төшөрәме?
– Әгәр ижадыма ҡарата ғәҙел тәнҡит икән – кинәнеп ҡабул итәм, хатта рәхмәт әйтәм. Тәнҡит үҫеш өсөн бик кәрәк. Ә кеше һүҙенә килгәндә... Элек ауыр ҡабул итә инем, хәҙер иғтибар итмәйем. Йәшәй-йәшәй беше­ләндем. Үҙ фекерем бар һәм уға ышанам. Ни өсөн мин баш­ҡаларҙыҡын үҙемә алырға тейеш? Һәр кем үҙенеке менән йәшәһен. Икенсенән, кеше бит бер көн бер төрлө уйлай, икенсе көн – икенсе төрлө. Һәр кешенең һәр көндәге кәйефенә, уй-фекеренә яраҡ­лашып та булмай. Шуны ла әйтеп үтәйем: элек мине, ижадымды үҙ итмәгән ҡайһы берәүҙәр хәҙер, киреһенсә, яҡын күрә. Ә мин бит үҙгәрмәнем. Тимәк, уларҙың миңә ҡарата фекере үҙгәргән.
– “Бәйләнештә” селтәрендәге сәхифәгеҙгә: “Йәшәүҙе яра­там!” тигән статус ҡуйған­һығыҙ. Донъяны ағы-ҡараһы менән ҡабул итеүме был?
– Нисек бар, шулай ҡабул итәм. Ағына шатланам, ҡараһын та­ҙартырға тырышам. “Был бит – аҡ, аҙ ғына бысранған!” – тип үҙемде ышандырырға ла мата­шам. Гел генә еңел булмай, йәшәйеш тә шатлыҡтарҙан ғына тормай. Минең дә көлә-йылмая алмаған, хатта башымды ла ҡалҡыта алмаған саҡтарым була. Бары тик ул мәлдәрҙә кешегә күренмәҫкә тырышам. “Тағы алға!” тигән шиғырым­дағыса:
Шәжәрәмде яҡшы беләм кеүек,
Әммә юллап ҡай саҡ маташам:
Ай-һай, моғайын да,
Мюнх­гаузенға
Тамырҙарым барып тоташа?
...Башлы-көллө тамам
батҡа­ным бар,
Тын да ала алмай ятҡаным бар,
Үҙ-үҙемде “терәп атҡаным”
бар,
Кеше һыуығынан ҡатҡаным
бар!
Һелкеп төшөрәм дә сирҙәремде,
Йыуып таҙартам да
керҙәремде,
Төпкә йәшерәм дә серҙәремде,
Ялап-ямап яра ерҙәремде,
Тағы – алға! Тағы яңы үрҙәр!
Тағы көрәш, тартыш,
алыштар!
Белеп торам: әле түҙә алһам,
Аҙағында көтә алҡыштар.
Тормош һаҙлығынан,
Мюнх­гаузендай,
Үҙ-үҙемде тартып сығарам...
Мин – еңеүсе! Кемдең ни эше
бар,
Нисегерәк һыҙлай йән-ярам?
Үҙемде-үҙем имләй, “һаҙлыҡ­тан” һөйрәп сығара алам. Хатта башҡаларҙы сығарырлыҡ та көсөм бар. Ҡайһы бер таныш­тарым: “Ауыр саҡта һеҙҙең ши­ғырҙарҙы 15 – 20 минут уҡып алһам, психотерапевта булған­дай, күҙем асылып, күңелем күтәрелеп, көс-ҡеүәт алып, яңынан эшемә тотонам”, – ти. Уларҙың шул һүҙҙәре үҙе үк миңә ҡанат ҡуя. Тимәк, минең ижадым кемгәлер кәрәк, мин яҙырға тейешмен, тип үҙемде дәрт­ләндерәм.
Төрлө хәл була. Бөтә кеше лә дөрөҫ кенә итеп йәшәй алмай, бер кем дә яңылышыуҙан азат түгел. Тормош үҙе үк сит та­рафҡа һөйрәп алып китергә мөмкин, тәрән бураҙнаға эләгеп китһәң, унан сығыуы бик ауыр бит ул. Минең дә хаталанғаным, үкен­гәнем бар. Намыҫым ал­дында яуап бирә алам икән, тимәк, мин хаҡлы. Үҙемә иң уҫал, иң ҡаты хөкөмдар – ул үҙем. Үҙемде кисерә алмаған саҡтар ҙа осрай. Шуға күрә йыш ҡына сит кеше файҙаһына ҡарар ҡабул итеп, үҙемде рәнйеткән саҡтарым була.
– Барлыҡ шиғырығыҙҙы ла яратып уҡыйым, әммә кү­ңелемә иң яҡыны – “Әсәйем һабаҡ­та­ры” йыйынтығы. Ул башҡорт ҡатын-ҡыҙының өл­гөһө лә, әсә­ләрен һағыныу­сыларға йыуаныс та. Ул ши­ғырҙар нисек яҙылды?
– Иң беренсе әсәйемә рәхмәт йөҙөнән, уның образын мәңге­ләштереү өсөн яҙҙым. Икен­сенән, үҙемдең күңел их­тыя­жымды ҡәнәғәтләндерҙем. Әлегә минең кәңәштәремде тулыһынса ҡабул итеп бөтмәгән ике ҡыҙым, ваҡыт үткәс, ошо шиғырҙар аша йә­шәйеште аңлар, тормоштары еңелерәк булыр, тигән уйым бар ине. Дөрөҫөн әйткәндә, ул һабаҡ­тарҙы беҙҙең һәр беребеҙ ишетеп үҫтек. “Кеше килһә, самауы­рыңды ҡуй”, “Кеше ҡай­ғыһына шатланма, ҡулың­дан килгәнсә ярҙам ит”, “Үҙ балаңды үҙең маҡтама, уның өсөн кеше менән яманлашма”, “Эштән ҡурҡырға ярамай” һәм баш­ҡалар – былар барыһы ла ошо шиғырҙарымда. Әгәр кем­дәрҙер ваҡытында дөрөҫ кәңәш алып, йәшәүен дөрөҫ итеп ойоштора ала икән, тимәк, ал­дыма ҡуйған маҡсатыма иреш­кәнмен.
– Әңгәмә өсөн ҙур рәхмәт, Фирүзә апай! Һеҙҙе ғүмер байрамығыҙ менән тәбрикләп, изге теләктәребеҙҙе еткерәбеҙ. Киләсәктә “Йәшлек” гәзите уҡыусыларын да шиғырҙары­ғыҙ, хикәйәләрегеҙ менән шат­ландырып торорға яҙһын!

Гөлнур ҠЫУАТОВА әңгәмәләште.