«Йыр – тормош асылым…»

 – Сәйҙә Ғәли ҡыҙы, 22 апрелдә үтәсәк концерты­ғыҙҙың үҙен­сәлеге нимәлә? Унда кемдәр ҡатнаша?
– Әлеге мәлдә мин филар­мониябыҙҙың музыкаль-әҙәби лекторийында Алина Хәсәнова етәкселегендәге төркөмдә эш­ләйем. Концертымда ижад­таш­тарым, ха­лыҡ артистары Азамат Тимеров, Ишморат Илбәков, Рим Гәрәев, Рушан Биктимеров, Баш­ҡортостандың атҡаҙанған артис­тары Илнур Хәйруллин, Венера Рәхмәтул­лина, Ольга Хәйруллина, йәш таланттарыбыҙ Алмас Си­русин, Регина Баракова, Зөфәр Атан­ғоловтар ҡатнашасаҡ. Ул минең ижад кисәм булараҡ ойошторола һәм Ватанды һаҡ­лаусылар йылына, Бөйөк Еңеүҙең 80 йыллығына арнала. Һәр кем­дең күңелендә ата-баба­ла­ры­быҙҙың, бөгөн махсус хәрби операцияла йөрөгән һал­дат­тарыбыҙҙың ҡаһарман­лы­ғына рәхмәт тойғолары йәшәй. Беҙ ошо тойғоларҙы йыр-моңдарыбыҙ аша сағыл­дырасаҡбыҙ. Кисәлә халыҡ, лирик йырҙар, романстар башҡарыуҙан тыш, монолог та һөй­ләйәсәкмен. Айһылыу Сәл­мәнованың атайым Ғәли Ильясов һүҙҙәренә яҙылған «Уралҡай» циклы яңғыраясаҡ. Ҡыҫҡаһы, йөкмәткеһе яғынан тос, бай программа әҙерләйбеҙ. Тағы ла мин бер йыл балалар менән эшләгәйнем, талантлы уҡыу­сыларым Әмирә Саттарова менән Данил Ғәлимовтарҙы ла кон­цертыма саҡырҙым.
– Был концертта шулай уҡ ҡыҙҙарығыҙ ҙа ҡатнаша. Тимәк, йыр-моңға булған һө­йөүҙе һеҙ уларға ла тапшыр­ғанһығыҙ?
– Ҡыҙҙарымдың икеһендә лә һәләт бар, музыка мәктәбенең фортепьяно класын тамамла­нылар, матур йырлайҙар. Оло ҡыҙым Дилбәр беренсе тапҡыр алты йәшендә сәхнәгә сығып, ҡала конкурсында лауреат исе­мен яулағайны. Халыҡ йырҙарын яратып башҡара. Нимәһе ҡыҙыҡ: ул минең юлды ҡабатлай кеүек. Мин дә бит тәүҙә Башҡорт дәүләт университетының биология фа­культетын тамамлағайным. Дил­бәр иһә тәүге һөнәре буйынса – ветеринар табип. Башҡорт дәүләт аграр университетында уҡыған саҡта ул дүрт йыл буйы Рәсәйҙең атҡаҙанған артисы Людмила Воротникова етәкләгән «Көмөш битлек» халыҡ театрында шө­ғөлләнде, төп ролдәрҙе баш­ҡарҙы. Шул саҡта сәхнәгә ныҡлап һөйөү уянды ла инде – аҙаҡ сәнғәт институтының театр факультетына барырға теләк белдерҙе һәм режиссерға уҡып сыҡты. Бөгөн беҙҙең филар­монияла һөнәре буйынса эшләп йөрөй, минең концер­тымды ул ойоштора.
Кесе ҡыҙым Ғәлиә лә театр факультетын тамамланы. Һөнәре буйынса эшләмәһә лә, мәле килгәндә сәхнәгә сығыуҙан, йыр­лауҙан баш тартмай. Ғаилә ансамбле менән бергәләп сәхнәлә сығыш яһап торабыҙ. Уларҙың талантлы булыуы минең – өсөн оло ҡыуаныс.
– Тәүге һөнәр тигәндән, һеҙҙең ғаиләлә тәбиғи фәндәргә ылы­ғыу ҡайҙан килә?
– Йырға ла, тәбиғәткә һөйөү ҙә өләсәйемдәрҙән күскәндер, тим. Улар икеһе лә дарыу үләндәрен, халыҡ меди­цинаһын яҡшы белә ине, имсе тигән дандары булды. Федоровка районының Оло Сытырман ауылында йәшә­гән Мәрйәм өләсәйем матур йыр­ланы, ман­долинала уйнағаны лә иҫтә. Ә атайымдың әсәһе Миңзифа өләсәйем Бөрйән ра­йонының Ғәлиәкбәр ауылында тыуып үҫкән. Ниндәй генә әкиәттәр, дастандар, бәйеттәр һөйләмәне ул миңә?! Бала саҡтан уларҙың йыр-моңон, белемен үҙемә һеңдергәнмен. Икенсенән, атайымдың шәхси китапхана­һында тәбиғәт фәндәре, сәләмәт йәшәү рәүеше, дөрөҫ туҡланыу буйынса китаптар күп булды, шуларҙы уҡый торғайным.
Мәктәп йылдарында йырсы булыу теләге уянғайны ул. 8-се класты тамамлағас, Стәрлетамаҡ мәҙәниәт техникумына ба­рырға теләнем. Тик әсәйем: «Артист тор­мошо ауыр, ә һинең сәлә­мәтлегең артыҡ шәптән түгел, әле бәләкәйһең», – тип ҡар­шы төштө. Артыҡ ныҡышманым, мәктәпте тамамлағас, биология йүнәлешен һай­ланым.
– Шулай ҙа Аллаһы Тәғәлә һеҙҙе урау юлдар менән булһа ла сәнғәткә алып килгән…
– Йырҙан айырылманым. Студент саҡта бер тапҡыр ғына сығыш яһағайным, талантымды күреп, барлыҡ концертта, байрам сараларында ҡатнаштыра баш­ланылар. Халыҡ йырын йырлаған саҡта Роберт Юлдашев бер нисә тапҡыр ҡурайҙа уйнаны. Ул ва­ҡытта әле махсус музыка мәк­тәбендә генә уҡып йөрөй ине. Иҫендә ҡалдырған, бер нисә йылдан күрешкәндә: «Апай, һеҙ йырларға тейеш. Сәнғәт ин­ститутында халыҡ йыры бүлеге асылды, шунда имтихан биреп ҡарағыҙ», – тип кө­нөн әйтеп саҡырҙы. Ул ваҡытта уни­вер­ситетты тамамлап, Рәми Ғарипов исемендәге 1-се башҡорт рес­публика гим­на­зия-ин­тер­натында эшләп йөрөй инем инде. Ике­ләнеп кенә кил­дем, уҡырға алғандарын белгәс, бөтөнләй аптырап ҡал­дым. Балаларға шул тиклем өйрәнгәйнем, уларҙан айы­рылғым кил­мәне. Өс йыл буйы уҡыу менән эште бергә алып барҙым. Аҙаҡ вокал уҡытыусым Флүрә Кил­дийәрова: «Сәйҙә, эшеңде ташла, арыйһың. Йырсы өсөн ял кәрәк, ваҡытында аша, йоҡоң туйғансы йоҡла. Тауышыңды һаҡла», – тип кәңәш бирҙе. «Йырсы булып китә ал­маҫмын, тип икеләнәм», – тигәс: «Ты­рышһаң, булдыраһың», – тип ышаныс белдерҙе. Уҡы­тыусымдың ошо һүҙҙәре ныҡлап йырға тотонорға, сәнғәтте һай­ларға этәргес бирҙе лә инде.
Сәнғәт институтына уҡырға ингәнемде белгәс, әсәйем дә фатихаһын бирҙе. «Һин инде тормошто аңлар йәшкә еттең, нығындың. Ниндәй юлдан ба­рырыңды аңлы рәүештә һай­лайһың», – тине ул. Тормошом­доң был юлдан китеүенә үкен­мәйем. Һәр ваҡыт: «Биология – минең мөхәббәтем, ә йыр – йәшәү асылым», – тим.
– Һеҙгә атайығыҙҙан тағы ла бер талант күскән: шиғырҙар яҙаһығыҙ. Улай ғына ла түгел йырҙар ижад итәһегеҙ. Яң­ы­лышмаһам, ижад кисәгеҙҙең сценарийын үҙегеҙ яҙғанһығыҙ шикелле…
– Үҙемде шағирә лә, компо­зитор ҙа тип әйтергә баҙнат итмәйем. Күңелдә яралған шиғыр юлдары, моң улар. Аллаға шөкөр, нәҫелебеҙ таланттарға бай. Атайымдың ике туған ағаһы Сибәғәт Ильясов һуғышҡа кит­кәнсе «Совет Башҡортостаны» гәзитендә эшләгән. Ул 1941 йылда Смоленск өлкәһендәге яуҙа хә­бәрһеҙ юғалған. Ғүмере булһа, билдәле журналист булыр ине, тип уйлайым. Атайым да ғүмере буйы журналистикала эшләне, шиғыр­ҙар яҙҙы, әҙәбиәтте яратты. Ҡурайҙа бик матур уйнаны. Тамырҙа булған һуттан беҙгә лә өлөш сыҡҡандыр. Уйлап ҡараһаң, беҙҙең халыҡта сәсәнлек ныҡ таралған. Билдәле шәхесебеҙ Розалия Солтангәрәева, Респуб­лика халыҡ ижады үҙәге, Мә­ҙәниәт министрлығы сәсәндәр мәктәбен үҫтереү буйынса ҙур эштәр алып бара. Был бик кәрәкле эш, таланттарҙы үҫ­тереүгә бу­лышлыҡ итә. Ошо эшмә­кәрлеккә ҡарайым да, шиғыр яҙыуыма аптырарға ла кәрәк­мәйҙер, тип уйлап ҡуям. Сәсәнлек беҙҙең ҡаныбыҙҙа бар. Әҙәби-музыкаль лекторий сы­ғыштары өсөн сценарийҙар яҙа инем, хәҙер концерттарымды ла үҙем кү­ҙаллағанса эшләй баш­ланым. Һәйбәт кенә килеп сығалыр, сөнки Мәскәүҙә ре­жиссерҙар әҙерләү курстарында уҡығанда уҡы­тыусым Александр Руб минең яҙғандарҙы уҡып, бик оҡшат­ҡайны. «Һиңә сценарист кә­рәк­мәйәсәк, үҙең дә яҙа алаһың», – тине.
Йырҙарға килгәндә, күңелдә нисектер үҙенән-үҙе ярала. Уларҙы халыҡҡа сығарыр ал­дынан данлыҡлы композитор Нур Дауытовтан кәңәш һораным. Ыңғай баһаланы, уның фатихаһы менән 25 йырымдан торған йыйынтыҡ сығарҙым. Өс йыл элек филармонияла был аль­бомдың исем туйы үтте. Йыр­ҙарымды үҙем генә түгел, хеҙ­мәттәштәрем – башҡа йырсы­лар ҙа башҡарҙы. Тамашасылар йылы ҡабул итте, һеҙгә эстрада йыр­ҙарын да йырлау килешә, йыр­ҙарығыҙ матур, тип комплимент әйттеләр.
– Башҡорттар күпләп йәшә­гән төбәктәрҙә һеҙ йыш ҡына вокал буйынса оҫталыҡ дә­рестәре үткәрәһегеҙ. Шундай сәфәрҙән үҙ репертуарығыҙға һирәк яңғыраған халыҡ йыр­ҙарын алып ҡайтҡанығыҙ булдымы?
– Эйе. Беҙҙең халыҡтың ижади мираҫы бай һәм матур, һәр төбәктең үҙенә генә хас йыр-моңо бар. Репертуарымдағы «Бә­гәнәш» йырын Һарытау башҡорт­тарынан өйрәндем. Унда Бо­бровый Гай тип аталған ауыл бар, заманында рус классигы Лев Толстой ҡымыҙ менән да­уаланған. Ауылдың үҙ исеме Бәгәнәш, шул уҡ атама менән йылға аға. Йыр шул ауылдан сыҡҡан. Шулай уҡ Ҡурған өл­кәһендә йәшәгән Хәтимә апай Закированан «Ауыл йырын» өй­рәндем. Ә «Зәйнәп килгән өйөмә» тигән йырым – Свердловск баш­ҡорттарыныҡы. Киләсәктә лә был йүнәлештә эшләргә ниәтем бар.
Ғөмүмән, ижадҡа ҡағылышлы уй-ниәттәр, хыялдар бик күп. Бер концерт программаһында ғына уларҙы тормошҡа ашырып бул­май. Шуға ла тама­шасыларымды яңы кисәләр, осрашыуҙар менән ҡыуандырырмын, тим.
– Амин! Әңгәмә өсөн ҙур рәхмәт, Сәйҙә Ғәли ҡыҙы. Һеҙгә ижади уңыштар һәм юғары­лыҡтар теләйбеҙ. Концертығыҙ ҙур аншлаг менән үтһен.

Гөлнур ҠЫУАТОВА әңгәмәләште.