Диндә милләт айырмаһы юҡ

Ислам дине һәм урыҫ милләте хаҡында һүҙ сыҡһа, бәғзе берәүҙәр ошо ике төшөнсәнең бер-береһенә һыйышлы түгеллеге хаҡында һүҙ йөрөтөүсән. Ҡасандыр ошо турала мин дә шун­дайыраҡ фекерҙә инем. Бала саҡта ололар телендә бер лаҡап та йөрөй торғайны. Урыҫса шаҡтай оҫта һөй­ләшкән бер мулла мәҙрәсәлә дәрес алып барған, имеш. Шәкерттәргә ошолайыраҡ һүҙҙәр әйткән: “Мәсеттә никогда урыҫса һөйләшергә ярамай!” Балалар араһынан береһе: “Мулла ағай, үҙең дә урыҫсаны ҡуштың бит!” – ти икән. Мөғәллим уға: “Әй, уныһы ғына – ничего…” – тип яуап биргән… Шундайыраҡ мәсьәләгә ҡағылышлы ми­ҫалдар тормошта ысынлап та булғылай. Хәрби ҡаласыҡта тыуып үҫеп, урыҫ мәктәбендә уҡып, бала сағын да рустар араһында үткәргән кесе улыма, туған телен яҡшы ғына белеүенә ҡарамаҫтан, хәҙер­ге көндә урыҫса һөйләшеү еңелерәк. Инде үҫеп етеп, дин юлына баҫып, намаҙ уҡып йөрөгән был улым бер мәл “аят уҡыу” мәжлесенә барған. Яҡташтарыбыҙҙың береһе уға: “Мосолман кешегә урыҫ­са һөйләшеү килешмәй бит”, – тигән һымағыраҡ иҫкәртмә яһаған. Ә иң ҡыҙығы шунда: улымдың урыҫ телен тән­ҡитләгән яҡташ үҙе намаҙ уҡыуҙы мотлаҡ түгел тип һанай икән. Бер нисә йыл элек республика гәзит­тәренең береһендә йомала русса хөтбә уҡылыуына ри­заһыҙлыҡ белдереп яҙылған мәҡәләне лә уҡығайным…

Баштағы миҫалға әйләнеп ҡайтайыҡ. Ә шулай ҙа урыҫ өсөн доға ҡылырға яраймы? Ошо һорауҙы ишетеү менән бәғзе бер милләттәшебеҙ, әлеге лә баяғы, икеләнә башлай. Шундайҙарға, мил­ләтенә һәм теленә ҡарамай, Аллаһы Тәғәләнең бары­быҙ­ҙы ла тигеҙ итеп барлыҡҡа килтергәнлеге, үҙенең бән­дәләренең Уға тәҡүәлеләрен генә яратҡанлығы хаҡында әйтер инем. Раббыбыҙ изге Ҡөрьәндең “Әл-Худжурат” (“Бүлмәләр”) сүрәһендә бы­лай ти: “Эй һеҙ, иман кил­тергән кешеләр! Беҙ һеҙҙе бер ир менән бер ҡатындан барлыҡҡа килтерҙек. Бер-берегеҙҙе белер өсөн һеҙҙе халыҡтар һәм ҡәбиләләр яһаныҡ. Арағыҙҙан Алла ҡаршыһында иң хөрмәтле – иң тәҡүәлегеҙ. Алла ысынлап та белә, хәбәрҙар”. Әлеге йома хөтбәһенә килгәндә лә, ҡалаларыбыҙҙа башҡорт те­лен аңламаған, йәғни башҡа милләттән булған мосолмандар байтаҡ ҡына. Шунлыҡтан урыҫ телендә хөтбә уҡыуҙың бер генә лә насар яғын күрмәйем. Беҙҙең Сибай мәсетендә имам башта хөтбәне башҡортса, унан, ҡайһы берҙә, урыҫ телендә лә уҡып ала. Ошо килтергән бер нисә миҫал менән мин милләтебеҙҙе, телебеҙҙе һис кенә лә кәмһетергә телә­мәйем, сөнки үҙемдең туған телемде яратам һәм ихтирам итәм. Һәммә яҡташыбыҙға үҙенең әсә телен өйрәнергә кәрәклеге хаҡында өгөт-нәсихәттәр ҙә уҡыйым.

Оло үкенескә күрә, бик күп милләттәшебеҙ, кешегә мосолман булыу өсөн уның милләте буйынса башҡорт йә татар булыуы ғына етә, тип һанай. Урыҫ кешеһе автоматик рәүештә кафыр була, тип хаталаныу­сылар ҙа бар. Күптәр, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, атабыҙ Әҙәм ғәләйһис-сә­ләмдең, Муса, Ғайса бәйғәм­бәрҙәрҙең мөъмин бул­ғанлығы хаҡында ла белмәй. Элегерәк журналдарыбыҙҙың береһендә сыҡҡан сираттағы хикәйәмдә бер урыҫ кеше­һенең мосолман булып кит­кәнлеге тураһында яҙғанды уҡыған танышым: “Урыҫтың ислам ҡабул итеүенә ышан­ғым килмәй”, – тип хикә­йәмдең ошо урынын тән­ҡитләп тә алғайны. Ә бит бындай миҫалдар күп кенә. Гәзиттәребеҙҙең береһендә Ҡарағанда ҡалаһында булған бер ваҡиға хаҡында уҡы­ғайным. Бер мосолман егет урамда китеп барғанда, ҡойоп ямғыр яуып ебәрә. Шул мәл намаҙ ваҡытына ла тап килә. Намаҙ уҡырға яҡын-тирәлә мәсет-фәлән күрен­мәгәс, егет сиркәүгә барып инә. Сиркәү эсендә халыҡ та булмай. Яңғыҙы ғына шунда булған сиркәү хеҙмәткәренән һүрәттәр эленмәгән берәй бүлмәлә намаҙ уҡып сығырға рөхсәт һорай. Рөхсәт алып, намаҙға керешә. Уҡып бөт­кәс, артына әйләнеп ҡараһа, әлеге священниктың күҙ йәш­тәрен тамыҙа-тамыҙа үҙен күҙәтеп торғанын күрә. Егет­тең ифрат ныҡ бирелеп Аллаға баш эйеүе үҙенә шулай тәьҫир итеүе хаҡын­дағы хистәрен йәшерә алмай рухани. Ә күпмелер ваҡыттан ҡала мәсеттәренең бере­һендә был мосолман егет әлеге кешене йома нама­ҙында осрата… Беҙҙең Сибай мәсетенә лә Андрей исемле егет йөрөй торғайны. Баш­ҡорт­са бөтөнләй белмәгән кешенең йома намаҙына килгән һайын күрешеп, хәл-әхүәл һорашып, һөйләшкән арала ҡатнаштырған “әлхәм­дүлилла” тигән һүҙҙәрен йыш ҡына хәтерләйем. Исемен дә һуңыраҡ Әхмәт тип үҙгәрткән егеттең ата-әсәһе христиан динендәге кешеләр икәнен әйттеләр. Андрейҙың ислам динен ҡабул итеү тарихын белмәйем. Ниндәйҙер үле­месле сире булғандыр инде: бер нисә йылдан вафаты хаҡында ишетелде. Уның тереклектә ҡылған гонаһ­тарын ярлыҡауын үтенеп, Раббыбыҙға доға ҡылдым.

Тағы шундай бер ҡыҙыҡ күренешкә иғтибар итәм. Әгәр ҙә берәй урыҫ кешеһе ислам диненә күсә икән, ғәҙәттә, ул, бик күп мил­ләттәшебеҙҙән айырмалы, биш намаҙ уҡыуҙың, ураҙа тотоуҙың, ирҙәр өсөн йома көнө мәсеткә йөрөүҙең мотлаҡлығына инана һәм шунда уҡ ана шул фарыз ғибәҙәттәрҙе үтәй ҙә башлай. “Мин исламды ҡабул итеп алдым”, – тип кенә, әммә намаҙға тормаған бер урыҫ кешеһен дә күргәнем юҡ. Ғүмеренең һуңғы йылдарын Бөрө ҡалаһында үткәргән украин милләтле еҙнәм (Василий Пантелеевич Сулима), хаҡ динде ҡабул итеп алғас, Мәккә ҡалаһына барып, хаж ҡылып та ҡайтҡайны…

Динебеҙҙе беләйек, ҡә­ҙерле яҡташтар! Әссәләмү ғәләйкүм үә рахмәтуллаһи үә бәракәтүһ!

Фото: Х.ҺӨЙӨНДӨКОВ.